Pennen die protesteren

Sal­ly Rooney, de Ierse auteur van ‘Nor­mal Peo­ple’ en ‘Con­ver­sa­tions with Friends’, won de 2025 Sky Arts Award voor lit­er­atu­ur met haar nieuwe boek ‘Inter­mez­zo’. Toch heeft ze die niet per­soon­lijk in ont­vangst genomen. Het werd haar namelijk afger­aden het Verenigd Koninkrijk bin­nen te tre­den, omdat ze het gevaar loopt opgepakt te wor­den voor het ste­unen van Pales­tine Action. In het Verenigd Koninkrijk wer­den er al meer dan 700 mensen opgepakt, waar­van het meren­deel 60-plussers, op grond van de Ter­ror­ism Act. Dit komt alle­maal door de Britse over­heid die in juli Pales­tine Action erk­ende als ter­ror­is­tis­che organ­isatie. Ste­un betu­igen aan de groep kan bijgevolg dus lei­den tot een gevan­genis­straf van max­i­maal 14 jaar. De reden dat het Verenigd Koninkrijk Pales­tine Action als ter­ror­is­tisch beschouwt, heeft te mak­en met hun directe acties zoals het beklad­den van RAF-vlieg­tu­igen met rode verf, wat wet­telijk als van­dal­isme wordt beschouwd. Ze ver­wi­jten het de over­heid namelijk, omdat die nog steeds mil­i­taire ste­un biedt aan het geno­ci­dale Israëlis­che regime. Rooney pri­jst de pro-Palesti­jnse groep en staat volledig achter hun aan­pak en bood­schap. Ze wil zelfs de opbrengst van haar boeken aan hun schenken. 

Waarom lijkt er meer ruimte te zijn voor polaris­erende uit­sprak­en dan voor oproepen tot vreedza­am protest?

Rooney is natu­urlijk niet de enige auteur die de winst van hun lit­erair werk gebruikt voor het ste­unen poli­tiek get­inte organ­isaties. Eén van de promi­nentste voor­beelden in het Verenigd Koninkrijk momenteel is J.K. Rowl­ing, auteur van de Har­ry Pot­ter-reeks. Naast het ste­unen van goede doe­len die focussen op kwets­bare kinderen in Oost-Europa en de stri­jd tegen armoede, is ze ook een fer­vent aan­hang­er van anti-trans ide­olo­gieën. Ze financiert recht­sza­k­en die zich richt­en op het beperken van recht­en en bescherming voor trans­vrouwen in het Verenigd Koninkrijk en Ier­land. Ook gebruikt ze haar sociale­me­di­aplat­for­men om tran­shaat te ver­sprei­den, dit onder het mom van het bescher­men van vrouwen en kinderen. Zij is niet zomaar een anon­iem per­soon op het inter­net, het gaat hier over een auteur naar wie veel mensen naar opkijken en dus ook serieus nemen ongeacht of ze de juiste ref­er­en­ties heeft om over com­plexe onder­w­er­pen ‘feit­en’ te ver­sprei­den. Als gevolg hebben Rowl­ings menin­gen en finan­ciële ste­un een directe impact op de duizen­den lev­ens van gen­derqueer per­so­n­en in het Verenigd Koninkrijk. Ze wordt regel­matig in ver­band gebracht met de sti­j­gende haat­mis­daad­ci­jfers, omdat haar pub­lieke uit­sprak­en invloed zouden hebben op de maatschap­pelijke beeld­vorm­ing.

Wan­neer Rooney, net als Rowl­ing, haar stem gebruikt om aan­dacht te vra­gen voor het beëindi­gen van een con­flict, riskeert ze juridis­che gevol­gen. Rowl­ing daar­ente­gen ondervin­dt weinig weer­stand bij het uiten van con­tro­ver­siële stand­pun­ten. Dat roept vra­gen op over de gren­zen van vri­je mening­suit­ing: waarom lijkt er meer ruimte te zijn voor polaris­erende uit­sprak­en dan voor oproepen tot vreedza­am protest?

Andere literaire stemmen tegen onrecht 

Het lit­eraire activisme van de Palesti­jnse schri­jf­ster Ada­nia Shi­b­li toont hoe lit­er­atu­ur een ruimte kan ope­nen voor verzet en herin­ner­ing. Haar roman ‘Een klein detail’ oogstte inter­na­tion­aal lof, maar de toeken­ning van de LiB­er­atur­preis op de Frank­furter Buchmesse in 2023 werd op het laat­ste moment ingetrokken. Dat besluit riep een storm van kri­tiek op: meer dan 1.300 intel­lectue­len tek­enden een open brief waarin ze pleit­ten voor het zicht­baar mak­en van Palesti­jnse stem­men. Shi­b­li, die vaak anon­ieme per­son­ages opvo­ert, weigert lit­er­atu­ur terug te bren­gen tot louter geschied­schri­jv­ing. Ze onder­zoekt hoe trau­ma, liefde en macht door taal heen resoneren. In ‘Een klein detail’ echoot de gruwel van verkracht­ing en moord in 1949 door naar het heden, en toont ze hoe oor­log de menselijkheid, en zelfs de capaciteit tot liefhebben, kan verni­eti­gen. Voor Shi­b­li is taal een intiem, poli­tiek geladen domein, een toe­gangspoort tot uit­gewiste plaat­sen en ver­loren stem­men. Haar werk ver­beeldt alter­natieve manieren van lev­en en samen­horigheid, voor­bij de opgelegde gren­zen van macht en con­flict.

Voor Shi­b­li is taal een intiem, poli­tiek geladen domein, een toe­gangspoort tot uit­gewiste plaat­sen en ver­loren stem­men

Ook Nobel­pri­jswin­naar Orhan Pamuk belichaamt een lit­eraire vorm van activisme die zow­el per­soon­lijk als poli­tiek geladen is. Na de ver­woes­tende aard­bevin­gen in Turk­i­je in 2023 voelde hij zich moreel ged­won­gen te schri­jven over het menselijke leed en de cor­rup­tie in de bouw­sec­tor, waarmee hij tussen de regels door het falen van de staat aan de kaak stelde. Hoewel Pamuk zichzelf liev­er niet ziet als de “stem van Turk­i­je”, erkent hij dat zijn schri­jver­schap hem onver­mi­jdelijk tot pub­lieke criti­cus maakt. Zijn romans weven alle­gorieën die autori­taire regimes uitda­gen, zoals in ‘De nacht­en van de pest’. Daar­naast breekt hij taboes door te schri­jven over de mas­samo­or­den op Armeniërs en Koer­den, wat hem niet alleen erken­ning maar ook aan­klacht­en en bedreigin­gen opleverde. Tegelijk onder­streept Pamuk de ethis­che plicht van lit­er­atu­ur: door vrouwen­stem­men cen­traal te plaat­sen, probeert hij vast­geroeste machtsstruc­turen te door­breken. Zo bal­anceert zijn oeu­vre voort­durend tussen kun­st en verzet, tussen esthetiek en poli­tieke urgen­tie.