AI als psycholoog?

Sinds AI zich ver­sprei­d­de over de wereld is ook zijn gebruik veran­derd. Kort na lancer­ing wer­den chat­bots bijvoor­beeld gebruikt als schri­jfhulp bij een essay, maar inmid­dels gebruiken veel mensen de tech­nolo­gie ook als gezelschap. Daar­naast zijn er gespe­cialiseerde chat­bots ontstaan voor meer “per­soon­lijke” gesprekken zoals character.AI. Gebruik­ers delen intieme ver­halen en hebben emo­tionele gesprekken met de chat­bots. Maar is dit wel een goed idee? De afgelopen maan­den bleek uit ver­schil­lende nieuws­bericht­en wat voor rol AI kan spe­len in kri­tieke sit­u­aties.

AI en psychose

Op 5 augus­tus ver­mo­ordde de Amerikaan Stein-Erik Soel­berg (56) zijn 83-jarige moed­er, waar­na hij zelf uit het lev­en stapte. Wan­neer de poli­tie Soel­bergs lap­top door­zocht, op zoek naar een motief, trof­fen ze een maan­den­lange berichtwissel­ing met Chat­G­PT aan. De man had een per­soon­lijke band ontwikkeld met de chat­bot die hij liefkozend ‘Bob­by’ of ‘zijn beste vriend’ noemde. Zo vertelde Soel­berg alles aan de chat­bot, ook het feit dat hij ver­moed­de dat zijn moed­er geprobeerd had om hem te vergifti­gen met psy­che­delis­che drugs die ze in de air­co van zijn auto ver­stopt zou hebben. In tegen­stelling tot een psy­choloog, die deze over­tuig­ing zou tegen­gaan, ging de chat­bot er volledig in mee en moedigde het Soel­bergs para­noïde over­tuig­ing aan. Op een bepaald moment inter­pre­teerde de chat­bot sym­bol­en op een kass­abon van een Chi­nees restau­rant als ver­wi­jzend naar de duiv­el en Soel­bergs moed­er. 

AI als luisterend oor

Adam Raine, een zestien­jarige jon­gen uit de VS gebruik­te Chat­G­PT oor­spronke­lijk als studiehulp. Lat­er begon Raine Chat­G­PT te vertellen over zijn donkere gedacht­en. Zo zou hij zich ‘gevoel­loos’ voe­len en geen nut meer in het lev­en zien. De AI probeerde hem eerst wat moed in te spreken, maar toen Raine enkele maan­den lat­er vroeg naar meer infor­matie om uit het lev­en stap­pen, bood Chat­G­PT deze info aan zon­der dat er bij de AI alarm­bellen afgin­gen. Nor­maal gezien zou Chat­G­PT bij zulke gesprekken de gebruik­er moeten doorver­wi­jzen naar een hulpli­jn, maar dat mech­a­nisme kon Raine redelijk makke­lijk omzeilen. In april 2025 stapte hij uit het lev­en. Dit deed hij a.d.h.v. instruc­ties van Chat­G­PT. De oud­ers van Adam Raine kla­gen nu Ope­nAI aan voor onrecht­matige dood.

Waarom men toevlucht zoekt bij AI

Dus waarom doen we het? Waarom mak­en we mas­saal gebruik van een pri­va­cy-schen­dende, win­st­mak­ende robot om onze diep­ste gevoe­lens te bespreken? Een eerste verk­lar­ing is dat ther­a­pie met een pro­fes­sion­al voor veel mensen niet toe­ganke­lijk is. Een psy­choloog is duur en er zijn lange wachtri­jen. Daar­ente­gen is arti­fi­ciële intel­li­gen­tie meestal gratis of relatief goed­koop, alti­jd bereik­baar en beschik­baar voor iedereen die een inter­netverbind­ing heeft. Waar mensen een tra­di­tionele psy­choloog vaak pas raad­ple­gen bij ern­stige psy­chis­che prob­le­men is een chat­bot ook goed te gebruiken voor kleinere kwest­ies (bijvoor­beeld zenuwen voor een eerste date). 

De oud­ers van Adam Raine kla­gen nu Ope­nAI aan voor onrecht­matige dood.

Een tweede mogelijke reden voor de toe­name in AI-ther­a­pie is het ultra­p­er­soon­lijke van de chat­bot. De chat­bot zal alti­jd naar je luis­teren, zich aan­passen aan jouw wensen en je ook bij­na alti­jd gelijk geven. Menselijke vrien­den hebben hun eigen gebreken en zullen op veel vlakken van jou ver­schillen, hier­door ontstaat con­flict. De chat­bot zal je nooit ver­wi­jten dat je hem negeert of dat je zijn ver­jaardag bent ver­geten. Dit lijkt miss­chien ideaal maar het is belan­grijk dat we het soms oneens zijn met de mensen om ons heen. Een goede vriend zal je erop wijzen wan­neer je een domme keuze maakt. Chat­bots zijn ervoor gemaakt het met je eens te zijn om je aan de praat te houden en dat maakt ze een gevaar­lijk slechte vriend die gebruik­ers ste­unt in gevaar­lijke en zelfde­struc­tieve over­tuigin­gen. 

Geen vervanging voor de menselijke psycholoog 

Hoewel er een plaats is voor AI bin­nen de geestelijke gezond­hei­d­szorg, zijn er enorm veel zak­en waar het teko­rtsch­i­et in vergelijk­ing met een echte psy­choloog of ther­a­peut. Ten eerste vin­dt het con­tact uit­slui­tend via geschreven of gespro­ken tekst plaats. Hier­door gaat de chat­bot enkel in op wat er geschreven/gesproken wordt en mist het de nuances die een mens in een con­ver­sa­tie kan oppikken. Een menselijke psy­choloog zal naast wat je zegt ook reken­ing houden met je lichaam­staal, into­natie en alge­meen fysiek voorkomen. 

Chat­bots zijn een gevaar­lijk slechte vriend die gebruik­ers bli­jven ste­unen ook bij gevaar­lijke en zelfde­struc­tieve over­tuigin­gen. 

Ten tweede zijn veel com­mer­ciële chat­bots ont­wor­pen om akko­ord te gaan met de gebruik­er, wat zoals in Soel­bergs geval drama­tis­che gevol­gen kan hebben. Waar med­icatie in geval van psy­chose gebruike­lijk is, onder­s­te­unt en ver­sterkt de chat­bot de mal­adap­tieve over­tuig­ing. 

Tot slot is het nu een­maal niet gebruike­lijk voor psy­cholo­gen of ther­a­peuten om hun gesprekken met cliën­ten volledig uit te schri­jven en pub­lieke­lijk beschik­baar te stellen. Hier­door kun­nen bedri­jven hun chat­bots niet trainen op de data van echte gesprekken waar psy­chol­o­gis­che gespreksvo­er­ing toegepast wordt. Chat­bots zullen dus hoog­stens een afgekook­te imi­tatie van echte psy­cholo­gen zijn.