Oorspronkelijk gepubliceerd op 26/02/2023 – 12:34 door Helena NoppeLotte Tossyn
Dit artikel werdt oorpronkelijk gepubliceerd op de oude Schamper site. Toen deze uit gebruik werd genomen, werden alle artikels overgezet.
“I would like, if I may, to take you on a strange journey.” Met deze woorden begint ‘The rocky horror picture show’, een muzikale komedie/horrorfilm uit 1975 die alom geprezen wordt als onverbiddelijke cultklassieker. Zo dringt de onvermijdelijke vraag zich meteen op: wat is nu precies een cultfilm? Ruben Aerts, freelance filmredacteur bij De Standaard en filmtijdschrift Humbug, legt uit dat de cultstatus van een film vooral iets zegt over het publiek. “Dat bestaat doorgaans uit een selecte groep met een buitensporige liefde voor een bepaalde film. Extreme verering door een subgroep, dat is zo een beetje de gemeenschappelijke noemer.”
Smaakvol?
Volgens Tim Maerschand, filmrecensent en lid van het Gentse horror- en cultfilmcollectief Kuru, zoeken cultfilms ook vaak de grenzen op van de goede smaak. Sommigen weten die zelfs flagrant te overschrijden. Maerschand breekt graag een lans voor dergelijke films. “Onze samenleving heeft ze nodig om tegen de grote mastodont van mainstream cinema te duwen. Die laatste brengt te vaak verhalen waarbij toch altijd een zekere status quo wordt bereikt. Net dan heb je iets nodig als cultcinema die daartegenin duwt en stout uit de hoek durft komen.”
“Onze samenleving heeft cultfilms nodig om tegen de grote mastodont van mainstream cinema te duwen”
– Tim Maerschand
Een laatste typerend kenmerk van cultcinema dat Maerschand aanhaalt, verwijst naar de rituelen die vaak ontstaan rond dergelijke films. “Denk aan speciale avonden waarbij cultfilmliefhebbers verkleed komen in hun favoriete personage of dingen naar het scherm gooien (bv. lepels bij ‘The room’, red.). In die zin verwijst cultcinema ook duidelijk naar een cultus. Het is iets wat de gewone cinemabeleving overstijgt. Cultfilms breken met andere woorden buiten de randen van het scherm.”
Het slachtoffer van misbruik
Over de jaren heen heeft de definitie van cultfilms echter een ruimere invulling gekregen, zeg gerust commerciële lading. Johannes De Breuker, filmjournalist bij Knack Focus en Humbug, omschrijft het als de evolutie van een ereteken dat slechts enkele films opgespeld krijgen naar een verkooplabel voor op het eerste gezicht onverkoopbare films. Maerschand haakt daarop in en benadrukt dat het cultlabel soms bewust wordt misbruikt. “Zoals dat ook gebeurt met green- of pinkwashing, krijg je hier een soort cultwashing. Winstbejag krijgt in dat geval steevast de bovenhand.”
Julius Koetsier, hoofdredacteur van filmmagazine Schokkend nieuws nuanceert het commerciële misbruik van de term. “Mensen bestempelen een film vaak als cult omdat ze meer rekening houden met de ongebruikelijke inhoud die lijkt op andere cultfilms die ze kennen, zoals ‘Braindead’ van Peter Jackson of ‘Army of darkness’ van Sam Raimi. Daarbij is er echter niet per se sprake van dat specifieke cultpubliek dat aan de basis ligt van het begrip.”
Ander traject, zelfde status
Maerschand blijft wel gericht op het idee van een trouw maar beperkt publiek dat de cultcinema mee vormgeeft. “Kaskrakers kunnen eigenlijk onmogelijk als cultfilms worden bestempeld, dergelijke films hebben veel geld opgeleverd en hebben dus een (te) groot publiek gelokt. Dat impliceert niet dat cultfilms steevast B‑films zijn met een beperkt budget. Ze kunnen evengoed grote producties zijn die kaskrakers moesten worden, maar die de verwachting niet konden waarmaken.”
Bij andere films vindt dan weer precies het omgekeerde plaats. Zo verwijst Maerschand naar de film ‘Jennifer’s body’ met Megan Fox. “Toen de film uitkwam in 2009 was Fox erg geliefd onder de mannen, dus werden zij gezien als het doelpubliek. De film flopte indertijd en werd geacht in complete vergetelheid te belanden. De laatste jaren heeft een klein publiek de film echter herontdekt. Dat selecte publiek bekijkt ‘Jennifer’s body’ nu door een feministische bril. De film gaat over de vriendschap tussen het kneusje van de school en het personage van Fox. Die laatste blijkt bezeten te zijn en wil zich wreken op alle mannen. Een nieuwer publiek interpreteert dat als een feministische wraakfantasie en vindt heel wat queer ondertonen in de relatie tussen beide hoofdpersonages.
“Een film kan afwijken van zijn initiële koers wanneer een cultpubliek er een andere invulling aan geeft”
– Tim Maerschand
Een voorbeeld als dat van ‘Jennifer’s body’ toont dat een film als product eigenlijk nooit volledig af is. Een film kan altijd afwijken van zijn initiële koers wanneer een cultpubliek er een andere invulling aan geeft, los van hoe de film oorspronkelijk in de markt werd gezet. Cultfilms leggen dus lang niet altijd hetzelfde traject af naar die felbegeerde status.”
Grenzeloos
Op internet zijn verschillende lijstjes te vinden met de beste cultfilms aller tijden, maar die zijn vaak Engelstalig. Dat komt volgens Koetsier omdat Amerikaanse films gewoon bekender zijn, ook hier in Europa, en omdat producenten en regisseurs in de Verenigde Staten meer ruimte hebben om films te maken. “Elk land heeft zeker zijn eigen cultfilms. Zo heb je in Vlaanderen ‘Ex-drummer’, een film die bepaalde kringen durven beschouwen als de beste Vlaamse film ooit. Nederlandse cultfilms zijn bijvoorbeeld ‘Theo en Thea en de ontmaskering van het tenenkaasimperium’ maar ook twee films van regisseur Dick Maas: ‘De lift’ en ‘Amsterdamned’.” Die laatste vormde ook de inspiratie voor het gelijknamige Nederlandse cultfilmfestival. Voor het grootste cultfilmfestival in België moet je naar Offscreen gaan. Dat vindt plaats van 8 tot 26 maart in Brussel. Blijf je liever in Gent? Dan kan je op Weird Wednesday in KASKcinema of Kuru Cult Night in de Studio Skoop ook een reeks cultfilms zien.