Een leven als mushamuka

De titel van mijn boek komt eigen­lijk van een titel die ik heb gekre­gen bij de Bashi in Oost-Con­go”, vertelt Berwouts. “Een mushamu­ka is daar een wijze, oude man die meezetelt in een fam­i­lier­aad en mee beslist over het dagelijkse lev­en, con­flicten en grote lev­ensvra­gen. Een goede vriend had mij nodig om zijn fam­i­lie te helpen bij de onder­han­delin­gen omtrent een bruidss­chat. Ik vond dat een fan­tastisch moment en het toonde wat ik na al die jaren had bereikt. Er was blijk­baar genoeg emo­tionele ver­bon­den­heid ontstaan om bij dat soort zak­en te wor­den betrokken en dat is eigen­lijk waar het boek over gaat.”

Persona non grata

Hoe komt iemand ertoe om meer dan der­tig jaar van zijn lev­en in Mid­den-Afri­ka te spenderen? “In het begin van de jaren 80 was ik omgeven door een pro­gressieve vrien­den­groep. We waren veel bezig met wereld­winkels en 11.11.11-comités, maar ik wou met die sol­i­dariteit nog een stap verder gaan. Ik ben toen Afrikaanse tal­en gaan stud­eren, iets wat mijn omgev­ing een totaal onre­al­is­tis­che keuze vond, maar ik heb het mij nooit beklaagd. Ik heb daar­na 25 jaar bij ngo’s gew­erkt waar ik ben opgek­lom­men van straatverkop­er naar directeur van een Europees ngo-netwerk.”

“Onder­tussen was ik redelijk goed gewor­den in het inschat­ten en beo­orde­len van poli­tiek com­plexe sit­u­aties in Mid­den-Afri­ka, iets waar ik dan mijn core­busi­ness van heb gemaakt door als anal­ist en opiniemak­er te gaan werken. Ik heb veel gew­erkt rond democ­ra­tis­er­ing, vei­ligheid en cor­rup­tie. In tij­den van poli­tieke onzek­er­heid vin­den macht­sheb­bers dat niet plezant. In Mid­den-Afri­ka wor­den kri­tis­che stem­men en vri­je mening­suit­ing vaak onder­drukt, daar­door ben ik in 2017 voor de eerste keer uit Con­go gewezen. In 2018 ben ik teruggekomen en heb ik vier dagen gevan­gengezeten. Ik ben dan tot per­sona non gra­ta verk­laard en sinds­di­en ben ik niet meer terugge­weest.”

Een boom met diepe wortels en lange takken

Berwouts bracht een paar jaar gele­den reeds een boek uit over het con­flict in Con­go. Het werd door acad­emis­che en diplo­matieke promi­nen­tia lovend onthaald, maar hij vond dat er nog wat werk op de plank was bli­jven liggen. “Ik heb niet kun­nen vertellen over lan­den als Rwan­da en Burun­di. Tevens was door het tech­nis­che en neu­trale karak­ter iets ver­loren gegaan. Met dit boek wil ik meer aan­dacht best­e­den aan anek­dotes, emoties en per­soon­lijke menin­gen. In die zin is dit boek een recente geschiede­nis van drie lan­den op basis van ter­rein­er­var­ing en inter­menselijk con­tact.”

In zijn boek analy­seert Berwouts het hobbe­lige par­cours dat Mid­den-Afri­ka sinds de jaren 90 heeft afgelegd. “Na de val van de Muur viel de struc­tu­ur van de inter­na­tionale poli­tiek weg en ont­plofte de regio. Gefaalde democ­ra­tis­er­ings­pogin­gen hebben geleid tot een com­plex en transna­tion­aal con­flict. Alles wat sinds­di­en is gebeurd, was een poging om uit die sit­u­atie te ger­ak­en, maar dat is niet geweldig gelukt. Rwan­da is onder Kagame in een dic­tatu­ur verzand, Con­go bli­jft bij­zon­der wis­sel­val­lig en het beloftevolle Burun­di is er ook niet in ges­laagd om het verleden achter zich te lat­en.”

Mensen onder­gaan de prob­le­men niet gewoon, maar zoeken manieren om zich te organ­is­eren en te verzetten

Berwouts zegt dat we moeten oplet­ten om de com­plexe prob­le­men in Con­go te her­lei­den tot één nar­ratief. “Ten eerste is er de non-exis­ten­tie van enige poli­tieke legit­imiteit. Die is verd­we­nen door de moord op Lumum­ba in 1961 en de klep­to­cratie onder Mobu­tu. Ten tweede heb je de uitza­ai­in­gen van het Rwan­dese con­flict naar Con­go. De geno­cide vond plaats in 1994, maar tot op van­daag bestaan er gewapende mil­i­ties die ook actief zijn in Con­go. Die dynamieken zijn een eigen lev­en gaan lei­den en dat valt moeil­ijk te ont­man­te­len. Ten derde is Con­go heel rijk aan zowat elke grond­stof die sinds de negen­tiende eeuw van strate­gisch belang is geweest: ivoor, rub­ber, ura­ni­um en van­daag ook water. Heersers als Leopold II, Mobu­tu en Kabi­la hebben die grond­stof­fen steeds ont­gonnen voor privégewin en ten koste van het volks­be­lang.

Afrika in de westerse media

De sit­u­atie in Mid­den-Afri­ka wordt in onze media vaak zon­der enige nuance aan de dag gelegd, ter­wi­jl de prob­le­men ongek­end com­plex en grootschalig zijn. Vol­gens Berwouts is die onwe­tend­heid prob­lema­tisch voor hoe wij over Afri­ka denken. “Er is sowieso al heel weinig aan­dacht voor Afri­ka, en als het con­ti­nent in de media komt, is het vaak alleen kom­mer en kwel. Er zijn ook lan­den waar een posi­tief ver­haal is geschreven, zoals Ethiopië, waar het nu wel opnieuw is aan het fout lopen, Sene­gal, Botswana en een paar anderen. Het is belan­grijk om de posi­tieve dynamieken te zien. Mensen onder­gaan de prob­le­men niet gewoon, maar zoeken manier om zich te organ­is­eren en te verzetten.”

“Zo heb ik in 2013 in Con­go La Lucha leren ken­nen, een aansteke­lijke jon­geren­be­weg­ing die zich van het hele poli­tieke appa­raat dis­tantieert. Ze reke­nen zich niet tot de opposi­tie, maar willen de bevolk­ing helpen om zak­en in vraag te begin­nen stellen. Hun puur activisme geeft een heel vernieuwende dynamiek.”

Een huis zonder fundamenten

Sinds 2019 heeft Con­go met Félix Tshiseke­di een nieuwe pres­i­dent. Kan dat iets veran­deren aan de koers die Con­go momenteel vaart? “Tshiseke­di probeert tot de poli­tieke kaart wel te herteke­nen en Kabi­la ver­li­est sowieso wat van zijn aura nu hij geen staat­shoofd meer is. Maar Tshiseke­di mag dan wel uit­geroepen zijn tot pres­i­dent, het kamp-Kabi­la houdt achter de scher­men de touwt­jes ste­vig in han­den. Zijn man­net­jes zijn nog steeds aan zet in het par­lement en de provin­cies en Kabi­la houdt nog steeds de con­t­role over het leg­er en de par­al­lelle economis­che struc­turen. Aan de gron­doorza­k­en van de con­flicten wordt zo goed als niets gedaan; het kli­maat bli­jft geweld­dadig en cor­rupt. We zien wel wat het volk ervan maakt bij de vol­gende verkiezin­gen.”

De Con­golese democ­ra­tis­che archi­tec­tu­ur is een huis met een zwaar dak met muren zon­der fun­da­menten

De oorza­k­en van het con­flict zijn com­plex en de oplossin­gen zijn dat ook. “Het is belan­grijk om een soort van aansprake­lijkheid te creëren”, zegt Berwouts. “Het moet vanzelf­sprek­end wor­den dat struc­turen, regerin­gen en macht­sheb­bers niet door God benoemd zijn en ver­ant­wo­ord­ing moeten afleggen. Dat besef moet eerst door­drin­gen op lokaal niveau. Daarom is het belan­grijk om lokale verkiezin­gen te houden. Die zijn nu al drie verkiez­ingscy­cli niet doorge­gaan wegens te duur of door con­flict­si­t­u­aties. Met een pres­i­dent, een par­lement en provincier­aden is de Con­golese democ­ra­tis­che archi­tec­tu­ur een huis met een zwaar dak met muren zon­der fun­da­menten.”

De (de)koloniale hangijzers

In het zog van de Black Lives Mat­ter-beweg­ing is de schree­uw om dekolo­nialis­er­ing luider dan ooit tevoren. In Bel­gië gaat het dan heel snel over onze kolo­niale schuld tegen­over Con­go. “Bel­gië heeft een land gekoloniseerd dat eigen­lijk zijn pet­je te boven ging”, erkent Berwouts. “Bel­gië worstelt nu met een pro­ces van men­tale dekolonisatie, waar­bij men ten eerste volledig moet gaan besef­fen met hoeveel geweld, verned­er­ing en onder­drukking de kolonis­er­ing is samenge­gaan. Ten tweede dat Bel­gië van­daag een wel­varende staat is ten gevolge van die relatie. Ten derde heeft de kolonis­er­ing Con­go uit zijn eigen his­torische dynamiek gehaald en tot een fal­ende staat gemaakt. Ten vierde zullen we pas klaar zijn voor een super­di­verse toekomst, als we in het reine komen met het verleden.”

Het zal ons gelukkig nooit lukken om Afri­ka naar eigen beeld en gelijke­nis te her­schep­pen

Berwouts is tij­dens zijn jaren in Afri­ka steeds op zoek gegaan naar een even­wicht tussen zijn oprecht engage­ment en zijn posi­tie als buiten­staan­der. Op het einde van het boek brengt hij een hom­mage aan de ‘oude witte man­nen’ die hem op die zoek­tocht geïn­spireerd hebben, een knipoog naar het heden­daagse dis­cours. “Toen ik in 1987 afs­tudeerde was ik op zoek naar hoe ik mij op een eman­ci­pa­torische manier kon engageren. Het was toen niet evi­dent om rolmod­ellen te vin­den, maar de man­nen die ik aan­haal waren daar in het verleden wel in ges­laagd. Ze had­den respect voor wat de Afrika­nen zelf dacht­en en ik heb dat alti­jd zeer belan­grijk gevon­den. Het zal ons gelukkig nooit lukken om Afri­ka naar eigen beeld en gelijke­nis te her­schep­pen. Het is dus belan­grijk om dat betut­te­lend vingert­je te leren con­trol­eren en de relatie met Afri­ka intens te houden. Dat lukt alleen maar door als west­er­ling beschei­den te zijn en als gelijke in dialoog te tre­den.”