China: Made in Europe?

Hoewel de naam anders doet ver­moe­den, was de Eerste Werel­door­log vooral een Europese oor­log, zek­er in haar begin­fase. Als er ver­wezen wordt naar de inter­na­tionale aspecten ervan, denken we eerder aan de Amerikaanse betrokken­heid vanaf 1917 of de troepen uit Aus­tral­ië en Nieuw-Zee­land. Vooral aan de zijde van de geal­lieer­den vocht­en er ook heel wat sol­dat­en uit de kolonies mee. Aan Franse zijde waren bijvoor­beeld de tirailleurs séné­galais berucht om hun moed en ook mensen uit Brits-India vocht­en in de Grote Oor­log. De kans dat je bij het horen van de woor­den ‘Eerste Werel­door­log’ dan ook spon­taan aan Chi­na zou denken, is veel klein­er.

Een echte wereldoorlog

Dat is eigen­lijk onterecht. Er waren wel degelijk Chinezen betrokken in de oor­log. Dit was niet in een rol als frontsol­dat­en, maar als arbei­ders in ons land en in Frankrijk voor het Britse en Franse leg­er. Het ‘Chi­nese Labour Corps’ telde over de hele oor­log bij­na 150.000 leden, verdeeld over de twee leg­ers. De arbei­ders wer­den vooral ingezet voor logistieke tak­en: het aan­leggen van wegen en loop­graven, laden en lossen van schep­en en treinen, het aan­vo­eren van muni­tie en het opruimen van slagvelden. Dit tak­en­pakket was niet zon­der risi­co. Vooral het opruimen van slagvelden was gevaar­lijk; de kans bestond namelijk dat een niet-ont­ploft spring­tu­ig plots wel zou exploderen. Naar schat­ting zijn er onder andere op die manier twee­duizend Chi­nese arbei­ders omgekomen tij­dens de Eerste Werel­door­log.

Ook Bel­gië had een con­cessie in Chi­na

Maar hoe raak­te Chi­na betrokken in een oor­log tussen Europese lan­den? Pro­fes­sor Sinolo­gie Bart Des­sein (UGent) weet het antwo­ord: “In de jaren voor de oor­log had­den vele west­erse groot­macht­en het verzwak­te Chi­na een aan­tal ter­ri­to­ri­ale con­cessies afges­noept.” Die con­cessies waren stukken land die de Chi­nese over­heid ged­won­gen moest weggeven aan de Europese stat­en. De Duit­sers had­den op die manier de provin­cie Shan­dong in han­den gekre­gen en eigen­lijk had bij­na elk Europees land van belang – ook Bel­gië – wel een con­cessie in Chi­na.

Tot 1917 waren de Chinezen neu­traal in het con­flict en daarom kon­den ze geen gewapende troepen naar Europa sturen. Zo bleef het bij arbei­ders. “De toen­ma­lige Chi­nese pre­mier Duan Qirui besloot zich aan de zijde van de geal­lieer­den te scharen,” aldus pro­fes­sor Des­sein, “in de veron­der­stelling dat zijn land bij een geal­lieerde zege de Duitse con­cessies zou terugkri­j­gen. Daar­naast hoopte hij dat de Euro­pea­nen uit dankbaarheid hun eigen con­cessies ook zouden terugschenken aan Chi­na.”

Imperialisme, dan toch niet leuk?!

“Tegelijk­er­ti­jd zag hij het als een mid­del om met Chi­na een voet naast de dom­i­nante Europese nati­es­tat­en van die tijd te zetten”, ver­vol­gt Des­sein. “De Chinezen zagen zich in deze veron­der­stelling gesterkt door het veer­tien­pun­ten­plan van de Amerikaanse pres­i­dent Woodrow Wil­son. De nadruk die in dat plan op het zelf­beschikkingsrecht der volk­eren werd gelegd, liet Chi­na veron­der­stellen dat het einde van het west­erse impe­ri­al­isme in Chi­na sti­laan ingelu­id werd.”

Het Ver­drag van Ver­sailles had dus ook buiten Europa ver­re­gaande gevol­gen

Dat bleek echter ijdele hoop. In het Ver­drag van Ver­sailles (1919) werd de provin­cie Shan­dong niet aan Chi­na, maar aan con­cur­rent Japan overge­dra­gen. Daar­naast behield­en de andere west­erse macht­en hun con­cessies in het land. De gevol­gen daar­van op de huidi­ge geopoli­tieke sit­u­atie vallen niet te onder­schat­ten, zegt pro­fes­sor Des­sein: “Die besliss­ing kwam hard aan bij de Chinezen en lei­d­de tot het ontstaan van twee beweg­in­gen. Enerz­i­jds werd het nation­al­isme nieuw lev­en inge­blazen en vor­mde zich daar­rond een sterke beweg­ing. Anderz­i­jds was een groep intel­lectue­len ont­goocheld in het kap­i­tal­is­tis­che en impe­ri­al­is­tis­che mod­el. Dat zette de deur open voor de invloed van de Franse paci­fistis­che en social­is­tis­che beweg­in­gen”, stelt Des­sein. “Deels daar­door zag de Chi­nese Com­mu­nis­tis­che Par­tij in 1921 het lev­enslicht.” In de Tweede Werel­door­log stre­den com­mu­nis­ten en nation­al­is­ten zij aan zij tegen de Japanse vijand. Daar­na kwam er een burg­eroor­log tussen deze twee Chi­nese fac­ties, waarin de com­mu­nis­ten onder Mao Zedong na vier jaar zegevier­den. Zo ontstond de Volk­sre­pub­liek Chi­na. Het Ver­drag van Ver­sailles had dus ook buiten Europa ver­re­gaande gevol­gen.

Ondanks de heden­daagse con­se­quen­ties van de deel­name aan Werel­door­log Een, is die bij de heden­daagse Euro­peaan zo goed als onbek­end. Maar ook in Chi­na zelf is at verre van alge­meen geweten, aldus pro­fes­sor Des­sein: “Dat het van­daag een belan­grijk­er acad­emisch the­ma is gewor­den, komt gro­ten­deels door de invloed die het heeft gehad op de huidi­ge sit­u­atie in Chi­na en bij uit­brei­d­ing de hele wereld.”