Fascist!

Op zoek naar een definitie

Het definiëren van het ‘fascisme’-begrip is geen gemakke­lijke zaak. In het nul­num­mer van het tijd­schrift Fas­cism, jour­nal of con­tem­po­rary fas­cist stud­ies, het num­mer dat eigen­lijk het tijd­schrift lanceert, schri­jft bijvoor­beeld één van de grote inter­na­tionale spe­cial­is­ten, Roger Grif­fin van Oxford Brooks Uni­ver­si­ty, het vol­gende: ‘Study­ing fas­cism in a post-fas­cist age: from new con­sen­sus to new wave?’ Pro­fes­sor Bruno De Wev­er geeft ons zijn kijk op de hele kwest­ie.

“Het vraagteken duidt er al op dat als je vraagt naar een defin­i­tie van fas­cisme, daar geen sim­pel antwo­ord op is. Is fas­cisme een begrip dat enkel toepas­baar is op een spec­i­fiek his­toris­tis­che peri­ode, tussen grosso modo de jaren twintig tot vijftig, of heb je een meer gener­iek fas­cisme-begrip? Maar kan je über­haupt een gener­iek fas­cisme definiëren? Kun je fascis­tisch Ital­ië en Nazi-Duit­s­land, om maar de twee grote regimes te noe­men, onder de noe­mer ‘fas­cisme’ vat­ten, of zijn de ver­schillen te groot? En zo niet, waar liggen dan de gren­zen van wat je ‘fascis­tisch’ kunt noe­men? Je kan dus niet zomaar zeggen ‘Wat is fas­cisme?’, dat hangt er vanaf welke the­o­rie we gaan vol­gen. Ik heb zelf, een paar jaar gele­den inmid­dels, voor mijn eigen onder­zoek, ‘fas­cisme’ moeten definiëren. Het onder­zoek han­delde over het Vlaams Nation­aal Ver­bond (VNV), een Vlaams-Nation­al­is­tis­che par­tij die in 1933 ontstond, en die zowat het belan­grijk­ste poli­tieke kad­er biedt voor de col­lab­o­ratie met het Nation­aal-Social­isme tij­dens WOII. Dit is dus een par­tij waar­van je je kunt afvra­gen in welke mate die fascis­tisch te noe­men is.”

“Fas­cisme is een rev­o­lu­tion­aire beweg­ing”

“Ik, en dit artikel van George Grif­fin even­zeer, ga er dus vanu­it dat er wel zoi­ets bestaat als een gener­iek ‘fascisme’-begrip.” De Wev­er heeft voor zijn onder­zoek gro­ten­deels gebruik gemaakt van Stan­ley Pains mod­el, die in het fas­cisme drie belan­grijke ‘anti’-componenten ziet: een antilib­erale, een anti­so­cial­is­tis­che, en een anti­con­ser­vatieve beweg­ing.

“Fas­cisme is dus een rev­o­lu­tion­aire beweg­ing. Dat is raar: fas­cisme en rev­o­lu­tie, is dat niet eerder links? Neen: je hebt ook rechtse rev­o­lu­ties natu­urlijk. Wat bij Stan­ley Pain nog niet zo sterk aan­wezig is, maar in het huidi­ge fas­cismede­bat wel sterk op de voor­grond komt, is het idee van ‘palin­genet­ic nation­al­ism’: dat is een soort van ‘her­boren wor­den van de natie’. Elk fas­cisme is ultra­na­tion­al­is­tisch, en heeft dus een nation­al­is­tis­che kern, waar­bij een aan­tal fig­uren opstaan die bew­eren namens dat volk te kun­nen spreken. Dat maakt het natu­urlijk anti­de­moc­ra­tisch, dat had ik nog moeten ver­noe­men bij mijn ‘anti’-gegevens. Dus je hebt daar die rare dubbelzin­nigheid: aan de ene kant heb je fascis­tis­che lei­ders die spreken namens het volk, maar deze gaan tegelijk­er­ti­jd alle kanalen en instru­menten waar­langs dat volk eventueel zou kun­nen spreken, schrap­pen. Democ­ra­tie moet weg want democ­ra­tie verdeelt het volk. Dat maakt hen natu­urlijk wel heel anders dan vele con­ser­vatieve stro­min­gen die eerder namens een tra­di­tie opkomen. Wat Adolf Hitler zei, en op zich heette zijn par­tij ook de ‘Nation­al­sozial­is­tis­che Deutsche Arbeit­er­partei’, is: ‘Ik sta voor het volk, ik ben de ver­lichte lei­der die door het volk naar boven ges­tu­urd is en die namens dat volk zal spreken.’ ”

De grenzen van fascisme

Vol­gens De Wev­er onder­schei­dt het fas­cisme zich van de uiterst rechtse maatschapijkri­tiek via de com­po­nent geweld, het idee dat je dus via een geweld­dadi­ge rev­o­lu­tion­aire weg, of met andere woor­den het inzetten van par­ti­jmil­i­ties, de din­gen moet veran­deren. De samen­lev­ing wordt dus voorgesteld als een per­ma­nente stri­jd.

“Men noemt dat wel eens ‘soci­aal dar­win­isme’, al vind ik dit een gevaar­lijke term om in een breed debat te gebruiken, want mensen denken dan dat dat iets met Dar­win te mak­en heeft. Het heeft hele­maal niets met Dar­win te mak­en! Het soci­aal dar­win­isme is een onweten­schap­pelijke toepass­ing van Darwin’s fan­tastis­che evo­lu­tieleer op het soci­aal samen­leven van mensen. De per­ma­nente stri­jd zou the fittest, de sterk­sten, lat­en boven komen. Deze hebben dan het recht om macht uit te oefe­nen. In het geval van nazi-Duit­s­land wordt dat dan ook nog eens heel sterk gekop­peld aan biol­o­gisch racisme: de Ariërs, de Duit­sers zijn de besten.”

“De per­ma­nente stri­jd zou the fittest, de sterk­sten, lat­en boven komen”

Gevraagd wat het ver­schil is tussen fas­cisme als beweg­ing en fas­cisme als regering, schetst pro­fes­sor De Wev­er het als een geval van ‘erop of eron­der’. Staat de democ­ra­tie in een gegeven land sterk, dan delft de fascis­tis­che beweg­ing het onder­spit.

“De Action Française in Frankrijk bijvoor­beeld, met Charles Mau­r­ras, was echt wel een mass­abe­weg­ing maar deze is nooit aan de macht kun­nen komen. Hier in onze eigen Bel­gis­che con­text, bij de Vlaamse mil­i­tan­ten, heb je ook een fase waar geweld voor een stuk terug insluipt. Maar de VMO (Vlaamse Mil­i­tante Orde, een extreem­rechtse pro­pa­gan­da- en actiegroep in Vlaan­deren van 1950 tot 1983, red.) wordt dan onmid­del­lijk vero­ordeeld.” Daartegen­over staan de zwakke tussenoor­loogse democ­ra­tieën van Duit­s­land, Oost­en­rijk en Ital­ië, die het fas­cisme zon­der veel moeite kon bin­nen­drin­gen, ver­pul­v­eren en her­schep­pen.

Een zwakke democ­ra­tie als voed­ings­bo­dem van fascis­tis­che regimes dus. Togli­at­ti, een van de eerste verzetstri­jders en lei­der van de Ital­i­aanse Com­mu­nis­tis­che Par­tij, en his­tori­ci zoals de Bel­gisch-Canadese UGent-alum­nus Jacques Pauwels leggen de klem­toon anderz­i­jds op de ste­un en coör­di­natie van de grootin­dus­trie als bepal­ende fac­tor. Nadat Hitlers Bierkeller­putsch in 1923 mis­luk­te, ging hij te rade bij zijn vriend, de mijn­bouwgi­gant Fritz Thyssen. Deze adviseerde hem met twee ton­gen te spreken: in de straat won hij de ste­un van de gewone man door met franke taal uit te varen tegen luie bureau­crat­en en roofzuchtige joden, die bei­den zouden prof­iteren van de noeste arbeid van de Duitser; bin­nen­skamers beloofde hij aan indus­triëlen, bankiers en andere elites de arbei­der­sor­gan­isaties uit de weg te ruimen en het volk op zijn hand te kri­j­gen. Zon­der hun finan­ciële gen­erositeit was de NSDAP nooit zee­vaardig gebleven.

Wie zijn de fascisten van vandaag?

Pro­fes­sor De Wev­er ziet vooral­snog geen fas­cis­ten aan de macht en hij gelooft ook niet in de nakende reïn­car­natie van Hitler of Mus­soli­ni. Dat neemt niet weg dat er wereld­wi­jd pseu­do­fascis­tis­che ten­densen actief zijn, maar deze proberen formeel de democ­ra­tie nog niet te onder­mi­j­nen. “Wat je wel hebt, en dat is een nieuw debat, is wat men de ‘illib­erale democ­ra­tie’ noemt, waar­bij de democ­ra­tie zuiver gezien wordt als een soort tech­nocratisch gegeven, ter­wi­jl men de democ­ra­tie als waardesys­teem niet meer herkent. Van­mor­gen nog op de radio: Forza Ninove is de groot­ste par­tij, dus moet deze de burge­meester lev­eren. Dat is een lez­ing van de democ­ra­tie die zuiver tech­nocratisch is. De democ­ra­tie ontstaat bij con­sen­sus. Dan kom je meteen al bij een soort waar­den­sys­teem waarin het over­leg cen­traal staat bij het sluiten van com­missies. Niet de meerder­heid ver­sus min­der­heid, neen, men moet reken­ing houden met min­der­he­den. Een belan­grijke ver­wor­ven­heid van de democ­ra­tie is bijvoor­beeld respect voor mensen.”

Dit wegzetten als ‘Gut­men­sch-praat’ is gevaar­lijk, maar daarom niet meteen fascis­tisch. Zolang er ten­min­ste formeel nog vast­ge­houden wordt aan de democ­ra­tie zit­ten we safe. Daar­bij is geweld een noodza­ke­lijk fascis­tisch ken­merk, wat momenteel taboe bli­jft. Schild & Vrien­den, zo merkt De Wev­er op, komen hier meer als ‘salon­fas­cis­ten’ naar voren. Het dele­git­imeren van vak­bon­den, de palin­genetis­che mytholo­gie, het vijand­beeld jegens de vreemde indringer – al deze aspecten zijn weliswaar aan­wezig, maar het risi­co dat ze nog steeds een gevaar vor­men wil hij echter niet over­dri­jven. 

“Een democ­ra­tie die veerkrachtig, lev­end, gere­specteerd en humaan is, vormt de sterk­ste dam die we ons tegen fas­cisme kun­nen wensen.”

De Wev­er is eerder bezorgd over buiten­landse illib­erale beweg­in­gen. “In Hon­gar­i­je kan je gewoon opgepakt wor­den als je dak­loos bent. Je kri­jgt ook geweld tegen trans­mi­granten. Ik ben zek­er en vast niet onachtza­am voor dit soort van ontwik­kelin­gen die, denk ik, veron­trustend zijn, en waarte­gen een belan­grijke tegen­stem moet ontstaan. Ik hoop dat de Europese Unie die tegen­stem kan bieden. De EU heeft de invulling, de ‘soft­ware’ van de democ­ra­tie. De EU is namelijk de hoed­er van de waarde­volle mensen­recht­en. Alle lid­stat­en moeten deze in principe eerbiedi­gen. Een democ­ra­tie die veerkrachtig, lev­end, gere­specteerd en humaan is, vormt de sterk­ste dam die we ons tegen fas­cisme kun­nen wensen.”