“Een academicus is geen Peter Pan”

“Het is bit­tere ironie dat uni­ver­siteit­en als geen ander aan ken­nisverni­etig­ing doen”, zo kopte een opiniebi­j­drage van Jeroen Wij­nen­daele, als post­doc onder­zoek­er ver­bon­den aan de vak­groep geschiede­nis van de UGent. De bij­drage werd door 80 onder­zoek­ers mee ondertek­end. “We doen niet aan ken­nisverni­etig­ing, we geven ken­nis door”, reageerde Luc Sels, rec­tor van de KU Leu­ven. 

De gouden kooi

“Sels heeft ergens natu­urlijk gelijk”, steekt Wij­nen­daele van wal. “Post­doc onder­zoek­er zijn is een zeer mooie job. Het is de mooiste job die ik ooit gehad heb. Het salaris is ook fenom­e­naal, maar je zit ook wel in een gouden kooi. Waar kom je terecht als er geen plaats is om als pro­fes­sor verder te gaan? Mensen liggen daar echt van wakker.” Hoewel Wij­nen­daele enigszins teleurgesteld was in Sels’ reac­tie, vond hij het feit dat een rec­tor zich ver­plicht voelde om te rea­geren posi­tief: “Men beseft dat er iets aan de hand is, maar om eerlijk te zijn: men beseft dat al jaren. Men neemt veel ini­ti­atieven om de sit­u­atie beter, of toch dragelijk­er, te mak­en, maar de prob­lematiek zal er zijn zolang je die financier­ingsmech­a­nismes niet aan­pakt.”

“De prob­lematiek zal alti­jd bli­jven zolang je die financier­ingsmech­a­nismes niet aan­pakt”

“Ik vind het tragisch dat het niet de eerste keer is dat we dit open­lijk aankaarten”, ver­vol­gt Wij­nen­daele. “Vier jaar gele­den was er al de actiegroep Hoger Onder­wi­js. Toen werd aangeklaagd op welke manier de pub­li­catiecul­tu­ur op hol ges­la­gen was. De actie kreeg toen heel wat reac­tie, maar wat is er sinds­di­en mee gebeurd? Vier jaar lat­er zijn we weer dezelfde dis­cussie aan het voeren.” Moet je mensen afraden of ont­moedi­gen om te doc­tor­eren in Vlaan­deren? Wij­nen­daele noemt zichzelf een grote voor­stander van intel­lectuele eerlijkheid. “Neen,” zegt hij res­olu­ut, “er zijn genoeg pistes voor mensen die na hun doc­tor­aat buiten de acad­emis­che wereld aan de slag willen. Als je aan de slag wil als aca­d­e­mi­cus, moet je daar zeer goed over nadenken.”

“Mensen die al jaren mee­draaien kan je niet zomaar ver­van­gen”

Sels’ reac­tie focuste vooral op het aspect van ken­nisverni­etig­ing. Wij­nen­daele haalde in zijn opiniebi­j­drage namelijk aan dat uni­ver­siteit­en veel ken­nis en exper­tise ver­liezen aan de niet-acad­emis­che arbei­ds­markt. “Er zijn een aan­tal sec­toren, zoals de far­ma­ceutis­che weten­schap­pen, de com­put­er­weten­schap­pen en de inge­nieur­sweten­schap­pen, waaruit mensen veel makke­lijk­er die trans­fer kun­nen mak­en naar de niet-acad­emis­che arbei­ds­markt. De spec­i­fieke ken­nis die mensen uit die sec­toren opde­den tij­dens hun acad­emis­che car­rière, kan ook buiten de acad­emis­che wereld toegepast wor­den. Maar bij veel andere sec­toren en andere fac­ul­teit­en is dat niet zo. Het is natu­urlijk een ken­nisverni­etig­ing in twee pun­ten, want vak­groepen ver­liezen die mensen en hun exper­tise ook.”

“Ik koos heel bewust voor de boude uit­spraak van ken­nisverni­etig­ing. Het was een makke­lijk doel­wit voor crit­i­ci. Ik chargeerde miss­chien een beet­je,” geeft Wij­nen­daele toe, “miss­chien is het beter om over ken­nisv­ereng­ing te prat­en dan over ken­nisverni­etig­ing. Toch kun­nen we er niet omheen: er gaan aspecten van onder­zoek ver­loren die we niet zomaar kun­nen recu­per­eren. Ik heb op heel wat momenten tij­dens mijn doc­tor­aat gedacht: dit is het niet waard, ik stop ermee. Dat is een gedachte die iedereen tij­dens zijn doc­tor­aat wel eens zal over­vallen, maar mensen die al jaren op een vak­groep mee­draaien, die kan je niet zomaar op één-twee-drie ver­van­gen.”

Timmeren aan het FWO?

Vol­gens Wij­nen­daele begon de vorm­ing van het huidi­ge onder­wi­js­land­schap bij de Bologna-akko­or­den. “Het is wel iro­nisch dat dit op de locatie van de oud­ste uni­ver­siteit van West-Europa plaatsvond, waar men al ongeveer tien eeuwen op zoek gaat naar weten­schap­pelijke oplossin­gen voor belan­grijke maatschap­pelijke prob­le­men. Nog maar best dat er toen geen FWO (Fonds voor Weten­schap­pelijk Onder­zoek, red.) was, zo van: ‘Ja, Marie Curie, hoeveel A1-pub­li­caties ga jij voort­bren­gen?’.” Wij­nen­daele gaat verder: “Wouter Duy­ck ver­wo­ordde dat mooi. Stel dat je vier tim­mer­lui hebt, die alle­maal uit­stek­ende vak­man­nen zijn. Als je dan plots één hamer in de kamer gooit en je zegt: ‘één van jul­lie mag de hamer gebruiken, enkel de beste zal het mogen doen.’ ”

“Zo werkt weten­schap niet”, meent Wij­nen­daele. “François Englert, de Bel­gis­che weten­schap­per die mee het Hig­gs Boson­deelt­je ont­dek­te, beweerde ooit zijn pub­li­caties op twee han­den te kun­nen tellen. Als hij zich con­stant moest bezighouden met financier­ing ophalen, had hij nooit zo’n baan­brek­end onder­zoek kun­nen doen.” Moeten we dan meer mid­de­len geven aan het FWO? “Neen,” aldus Wij­nen­daele, “er zijn zeer veel onder­zoeksmid­de­len in Vlaan­deren, ze wor­den gewoon op een kafkaëske manier uitbesteed.”

“Het financier­ingssys­teem is scheefgetrokken”

“In het aan­vraag­for­muli­er voor het FWO is bijvoor­beeld ruimte voorzien voor pub­lieke dien­stver­len­ing,” vertelt Wij­nen­daele. “Ik weet niet in hoev­erre men daar reken­ing mee houdt, ik heb daar geen zicht op, ik zit niet in die com­missies. Je kent mijn col­le­ga Koen Aerts miss­chien van zijn can­vas­reeks ‘Kinderen van de col­lab­o­ratie’. Als je het dan toch hebt over impact, en dat is natu­urlijk een van die mod­e­wo­ord­jes, die reeks heeft ongelofe­lijk veel mensen bereikt. Zet dat maar eens in je dossier. ‘Ik heb geen twee A1-pub­li­caties gepub­liceerd, want ik heb deze doc­u­men­taire gemaakt’. Het sys­teem is scheefgetrokken, want Aerts heeft een veel belan­grijkere rol gespeeld voor de maatschap­pij.”

Geen Peter Pan

Of we dan flex­i­bel­er moeten omsprin­gen met taakverdelin­gen? “Ook daar moeten we eerlijk in zijn, iedereen heeft zijn of haar tal­en­ten”, stelt Wij­nen­daele. “Het ver­schil tussen begin­nen met deze job als je mid­den de twintig bent, tegen­over wan­neer je begin de der­tig bent, is enorm. Dat hoor ik maar al te vaak van col­le­ga-post­docs, vooral van vrouwelijke col­le­ga’s. Je lev­en ziet er dan anders uit.” Heel wat onder­zoek­ers split­sen daarom hun onder­zoek­sre­sul­tat­en op in kleinere artikels. “Er treedt een latent cynisme op,” meent Wij­nen­daele, “omdat je weet dat dit is wat je moet doen om te bli­jven func­tioneren in het veld. De vraag is echter of dit de gezonde manier is.”

“Er treedt al snel latent cynisme op”

Vol­gens Wij­nen­daele is het zeldza­am dat aca­d­e­mi­ci zow­el in onder­wi­js, in onder­zoek als in dien­stver­len­ing uit­blinken: “Ik doe ze per­soon­lijk alle drie wel graag, maar er moet een bal­ans zijn. Aca­d­e­mi­ci zijn niet als Peter Pan, ze wor­den ook oud­er. Op een gegeven moment in je car­rière kan je uit­gekeken zijn op je onder­zoek, en een andere verdel­ing nodig hebben.” Meer flex­i­bele en meer geper­son­aliseerde verdeel­sleu­tels dus, maar toch moeten we waakza­am bli­jven: “Ik zou zeer voorzichtig zijn om onder­wi­js en onder­zoek volledig van elka­ar los te kop­pe­len. In Ned­er­land bestaat zo’n tweesporen­pad wel, als ik me niet ver­gis, maar ik ben ervan over­tu­igd dat bei­de elka­ar ver­sterken.” 

Groener gras?

“Op Twit­ter reageerde iemand: ‘dan moet je maar naar de Duit­stal­ige wereld gaan, daar is wel nog geld voor onder­zoek”, vertelt Wij­nen­daele. “Maar zoals ik vaak ook zeg aan buiten­landse col­le­ga’s: Vlamin­gen zijn een beet­je als hob­bits, they love their Shire, they rarely go on an adven­ture.” In het buiten­land is het niet meteen beter, ook in Duit­s­land ondervin­den aca­d­e­mi­ci heel wat con­cur­ren­tie. “Als je doc­toreert in de Angel­sak­sis­che wereld, ben je finan­cieel gezien een stu­dent met miss­chien een beet­je extra zakgeld op het einde van de week. Ik heb ook even in dat pre­cari­aat gezeten”, geeft hij toe. Ook relaties en een acad­emis­che car­rière zijn vaak een moeil­ijke com­bi­natie: “Het is bij momenten echt een tan­ta­luskwelling. Probeer maar eens een relatie te onder­houden als je om de zoveel tijd een peri­ode in het buiten­land door­brengt.”

“Vlamin­gen zijn een beet­je als hob­bits”

“We hebben het in Vlaan­deren echt wel goed. Ik kan vaak niet aan buiten­landse collega’s uit­leggen dat post­docs bijvoor­beeld een huis kun­nen kopen in Vlaan­deren. Het idee dat je als jonge aca­d­e­mi­cus je eigen huis zou kun­nen bezit­ten, gaat er niet in”, getu­igt Wij­nen­daele nog. Even­wel ziet hij in het buiten­land een andere onder­zoeks­cul­tu­ur, die min­der druk legt op jonge aca­d­e­mi­ci. Ook struc­tureel ziet Wij­nen­daele voorde­len in som­mige buiten­landse mod­ellen: “Toen ik doc­toreerde in Ier­land was er slechts één pro­fes­sor bin­nen mijn vak­groep, de rest droeg de titel van docent. Ook bij ons had je tot in de jaren 90 mensen die de titel van ‘navors­er’ droe­gen.” Hij ver­duidelijkt: “Dat waren mensen die een vaste func­tie had­den, en bij­na alle tak­en kon­den doen die een prof deed, weliswaar zon­der de titel of de erken­ning van een pro­fes­sor. Som­mige navorsers wer­den echt uit­ge­buit, maar er valt wel wat te zeggen voor een soort mid­den­veld van onder­zoek­ers-docen­ten.”

“Mocht je me zeggen: ‘Je kan je huidi­ge func­tie voor onbepaalde duur doen’, ik teken direct. Zelfs al moet ik daar twee keer zo veel les voor geven”, ver­vol­gt hij. “Bij som­mige vak­groepen is er natu­urlijk een prangend teko­rt aan pro­fes­soren. Je zou kun­nen zeggen dat je gewoon meer mensen pro­fes­sor moet mak­en. Dat gaat wat kosten, maar gezien wat er verwacht wordt van die mensen is dat ergens ook logisch.” 

“De dis­crepantie is ner­gens grot­er dan in Vlaan­deren”

“De realiteit is echter: in Vlaan­deren is de dis­crepantie tussen aca­d­e­mi­ci in tijdelijke dienst en die in vaste dienst grot­er dan in een­der welke West-Europese regio. We hebben een beperkt aan­tal pro­fes­soren, en massa’s doc­tor­an­di en post­docs”, aldus Wij­nen­daele. Hij vreest dat veel exper­tise ver­loren gaat wan­neer mensen na jaren vertrekken naar de niet-acad­emis­che arbei­ds­markt. Of zo’n mid­denkad­er dan geen extra wachtkamer wordt voor post­docs? “Het is een moeil­ijke kwest­ie, maar met zo’n mid­denkad­er kan je nog steeds een ver­schil behouden tussen prof­fen en post­docs. Pro­fes­soren spe­len een rol bij het indi­enen van pro­jecten, of de begelei­d­ing van doc­tor­an­di, ter­wi­jl post­docs hun job kun­nen doen en de exper­tise die ze hebben kun­nen verderzetten.”