Het licht aan het eind van de tunnel

We hebben alle­maal weleens ver­halen geho­ord van mensen die na een hart­stil­stand bew­eren een soort spir­ituele ervar­ing meege­maakt te hebben waar­bij ze in aan­rak­ing zijn gekomen met een warm licht, inner­lijke vrede of zelfs een ‘hoger iets’. We spreken dan van een bij­na-doo­d­er­var­ing. Maar hoe zit dat juist in elka­ar? Waarom gener­eren de herse­nen zulke com­plexe ervarin­gen bij mensen die ‘dood’ zijn? Waarom zien zo veel mensen dezelfde din­gen? Zijn bij­na-doo­d­er­varin­gen een teken van lev­en na de dood of gaat het gewoon om hal­lu­ci­naties? Wij trokken met onze vra­gen naar UGent-pro­fes­sor neu­rolo­gie, Prof. Dr. Paul Boon.

“Een bij­na-doo­d­er­var­ing (BDE) is eigen­lijk een geheel van gewaar­wordin­gen: vooral zin­tu­iglijke, maar ook ‘ervarin­gen van’. Als ik zeg ‘zin­tu­iglijk’, dan denk je aan iets horen, zien, voe­len of smak­en, maar het is vaak com­plex­er dan dat. Het is een meer com­plexe gewaar­word­ing, waar ook een emo­tionele fac­tor bij kan komen kijken. Mensen beschri­jven het als een tijd lang buiten west­en te zijn en dan tegen de verwachtin­gen in toch terug te keren. Dit gebeurt door­gaans door een ern­stige aan­doen­ing of een trau­ma waar­bij iemand dreigt te ster­ven en er sprake is van een ver­min­derd of afwezig bewustz­i­jn.” Moeil­ijke kost dus, maar hopelijk kun­nen wij met wat meer uit­leg het licht over deze tun­nel van com­plex­iteit lat­en schi­j­nen.

Beelden van de dood

“Het beeld dat we van de dood hebben, is oud. Wat nieuw is, is de mod­erne geneeskunde.”

Hoewel de mens al eeuwen­lang in alle cul­turen bezig is met de dood en wat erna komt, blijkt het fenomeen van de bij­na-doo­d­er­var­ing vooral iets van de laat­ste decen­nia te zijn. Een verk­lar­ing hier­voor zijn de ver­be­ter­de rean­i­mati­etech­nieken waar­door meer patiën­ten hun ervarin­gen kun­nen navertellen: “In het West­en is er door de eeuwen heen veel nagedacht over ‘het lev­en na de dood’. We ken­nen het con­cept natu­urlijk alle­maal uit de chris­telijke, joodse of islami­tis­che tra­di­tie: wan­neer iemand over­li­jdt, gaat hij of zij naar de hemel of de hel, en is er een dis­so­ci­atie tussen het lichaam, dat dood achterbli­jft, en ‘iets anders’ of ‘de ziel’, die verder­leeft in een soort tran­scen­dente wereld. Dat is dus geen nieuw cul­tureel gegeven. Ook de oude Grieken en Romeinen had­den hun voorstellin­gen over lev­en na de dood.”

“Het beeld dat we van de dood hebben, is dus oud. Wat wel nieuw is, is de mod­erne geneeskunde. De rean­i­mati­etech­nieken zijn sterk ver­be­terd en mensen over­leven dan ook vak­er moeil­ijke en lev­ens­bedreigende sit­u­aties. Daaren­boven zijn er tegen­wo­ordig onder­zoek­stech­nieken waarmee je in feite in het brein kan kijken en de func­tie van het brein beter in het licht kan stellen dan voorheen. Dat is eigen­lijk de reden waarom bij­na-doo­d­er­varin­gen en out-of-body expe­ri­ences veel aan­dacht kri­j­gen: we hebben tegen­wo­ordig betere tech­nieken om die zak­en te bestud­eren. Behalve neu­rolo­gen, art­sen, neu­rochirur­gen, inten­sieve art­sen … zijn er natu­urlijk ook andere mensen die zich daarmee bezighouden, zoals bijvoor­beeld psy­cholo­gen en mensen die weten­schap­pelijk onder­zoek doen in de neu­ro­science.” 

Zit het in mijne kop?

Dat de weten­schap geïn­ter­esseerd is in dit fenomeen, is dus niet moeil­ijk te begri­jpen. Er zijn meer bepaald twee grote weten­schap­pelijke stro­min­gen die zich bezighouden met de BDE’s: de psy­chol­o­gis­che en de medis­che stro­ming. Het is inter­es­sant om stil te staan bij het ver­schil tussen hun inval­shoeken.

“In de medis­che wereld proberen we de werk­ing van een orgaan te onder­zoeken door het net te onder­zoeken als het niet func­tion­eert. Als we weten dat er bij een blind per­soon iets mis is met de ogen, kun­nen we bijvoor­beeld con­clud­eren dat we onze ogen nodig hebben om te kun­nen zien. Het­zelfde geldt voor de herse­nen: door te kijken wat er man­keert als er iets mis is met een deel van de herse­nen, kun­nen we achter­halen wat dat deel van de herse­nen nor­maal gezien moet doen. Deze manier van werken is uit­er­aard erg waarhei­ds­getrouw, maar het is moeil­ijk om met deze meth­ode ooit echte the­o­rieën naar voren te bren­gen.

In de psy­cholo­gie heeft men een vri­jwel omge­keerde insteek. Psy­cholo­gen proberen mod­ellen naar voren te schuiv­en nadat ze een gezond brein onder­zocht hebben. Die mod­ellen wor­den dan ontkracht of ver­be­terd door andere psy­cholo­gen en zo proberen ze een cor­recter mod­el uit te bouwen.

Om tot defin­i­tieve ken­nis te komen is het dus nodig om twee meth­od­es samen te voe­gen: feit­en vast­stellen aan de hand van een ‘ziek orgaan’, maar ook pogin­gen doen om die waarne­min­gen vast te leggen in een verenigd mod­el. Aan deze uni­ver­siteit hebben we een insti­tu­ut voor neu­roweten­schap­pen dat spec­i­fiek gerund wordt door psy­cholo­gen en art­sen. Zo bren­gen we de sterkere kan­ten van psy­chol­o­gis­che en medis­che onder­zoek­stech­nieken bij elka­ar en proberen we elka­ar te ver­sterken.”

Brein zoekt brein

Nu we het hebben gehad over de achter­grond, stel je jezelf waarschi­jn­lijk de vraag wat zo’n bij­na-doo­d­er­var­ing (BDE) nu eigen­lijk is. Ergens kun­nen we het fenomeen verk­laren vanu­it de patholo­gie. Een BDE lijkt uit­er­aard erg magisch, maar op zich is het een fenomeen dat per­fect mogelijk is in het menselijke brein. Een out-of-body expe­ri­ence (OOBE), die vaak geas­so­cieerd wordt met de BDE, kan bijvoor­beeld ook voorkomen bij mensen die niet bij­na dood zijn gegaan.

Maar hoe kan dat nu? “Door een gebrek aan onder­zoek, kon men hier lange tijd geen antwo­ord op geven, want het is moeil­ijk om een BDE te analy­seren. Wan­neer iemand tegen de verwachtin­gen in ont­waakt, zou je die hold­erde­bold­er naar de scan­ner moeten kun­nen bren­gen, en onder een PET-scan schuiv­en. Dit gaat natu­urlijk niet zomaar. Het is dus moeil­ijk om het ont­wak­en uit een coma op beeld vast te leggen. Maar voor out-of-body expe­ri­ences lukt dat wel. OOBE kan je uit­lokken door een externe stim­u­lus te geven of door patiën­ten in een trance te bren­gen. Dan kan je de patiënt naar de scan­ner bren­gen en zien wat er gebeurt. Zo heeft recent onder­zoek kun­nen uitwi­jzen dat sen­saties zoals een OOBE vooral een soort illusie zijn die gepaard gaan met veran­derin­gen in de infor­matieover­dracht tussen de tem­po­rale kwab en de par­ië­tale kwab.”

De tem­po­rale kwab is het deel van onze herse­nen dat ver­ant­wo­ordelijk is voor de analyse van waarne­min­gen, de par­ië­tale kwab is een soort van bib­lio­theek van onze herse­nen die ons kan vertellen wat onze waarne­min­gen pre­cies zijn. “Je moet het je voorstellen als een spel­let­je pic­tionary: de tem­po­rale kwab beeldt het woord uit dat de par­ië­tale kwab moet raden. Je kan je vast wel voorstellen dat een ver­stor­ing bij deze infor­matie grote gevol­gen kan hebben, wat vreemde waarne­min­gen als een OOBE verk­laart”, legt Prof. Boon uit. Een bij­na-doo­d­er­var­ing of out-of-body expe­ri­ence is dan ook enkel mogelijk wan­neer er nog herse­n­ac­tiviteit is.

“De rean­i­mati­etech­nieken zijn sterk ver­be­terd. Meer mensen kun­nen een bij­na-doo­d­er­var­ing navertellen.”

In de scanner

Tot zulke inzicht­en komen is natu­urlijk niet mogelijk zon­der een sterke vooruit­gang in de meth­o­d­en en appa­ratu­ur om in het brein te kijken.

“Eerst en vooral hebben we de PET-scan (Pos­i­tive Elec­tron emis­sion Tomog­ra­phy). Door het inbren­gen van radioac­tieve stof­fen zien we hoe die over de herse­nen wor­den gedis­tribueerd. Dit is een goede manier om de func­tion­aliteit van de herse­nen te meten.”

Een ander hand­ig instru­ment voor het scan­nen van weke lichaams­de­len zoals de herse­nen, is MRI (kern­spin­to­mo­grafie, Mag­net­ic Res­o­nance Imagery). “Deze meth­ode is miss­chien wat ele­gan­ter aangezien we hier geen gebruik mak­en van radi­ol­o­gis­che stralin­gen, maar van een sterk mag­netisch veld. Hier­bij kun­nen we door de patiënt onder de scan­ner te leggen – zon­der die aan te rak­en of iets in te spuiten – bijvoor­beeld de ver­schillen in zuurstof­con­cen­tratie of door­bloed­ing in bepaalde gebieden van de herse­nen zien. Op die manier kun­nen we zien in welke delen van de herse­nen er meer activiteit plaatsvin­dt dan in andere delen.”

Life Changing Events

Mensen die een bij­na-doo­d­er­var­ing hebben meege­maakt, geven vaak aan het gevoel te hebben gehad tot hun essen­tie gere­duceerd te zijn. Ze komen terug bij bewustz­i­jn en voe­len zich plots een ander per­soon. Logisch, verk­laart Prof. Boon: “Het zijn tenslotte life chang­ing events. Je maakt iets zeer drama­tisch mee en het loopt veel posi­tiev­er af dan jij of je omgev­ing had verwacht. Op zich is dat al vol­doende om je lev­en te veran­deren. Maar ik kan me ook wel voorstellen dat wan­neer mensen dood gewaand wer­den, er onderliggende neu­rol­o­gis­che oorza­k­en kun­nen zijn die de func­tie van de mensen veran­dert, bijvoor­beeld opgelopen hersen­schade. Dat zijn natu­urlijk twee din­gen die je uit elka­ar moet houden.”

Of de neu­rolo­gie vol­gens Prof. Boon ooit in staat zal zijn om het mys­terie van de bij­na-doo­d­er­varin­gen en de link naar het ‘lev­en’ of ‘bewustz­i­jn’ na de dood te ontrafe­len? Dat is een vraag naar beschei­den­heid, vin­dt hij. “Als we beter willen begri­jpen hoe het menselijk brein werkt, dan moeten we mul­ti­dis­ci­plinair samen­werken. Op die manier kun­nen we vooruit­gang boeken. Het is dan nog maar de vraag of de weten­schap ooit alles zal kun­nen verk­laren. Dit alles is immers para­dox­aal: hoe meer je weet, hoe meer je beseft dat je niet veel weet.”

“Als we meer willen begri­jpen hoe het menselijke brein werkt, dan moeten we mul­ti­dis­ci­plinair samen­werken”