De kunst van het ontsnappen

Een con­stante white noise op de achter­grond moet stu­den­ten hun beste been­t­je doen voorzetten. Anderen gaan stug door tot de mid­dag in de Over­poort. Som­mi­gen bin­gen dan weer de nieuw­ste Net­flix-exclu­sive. We zoeken aflei­d­ing, een plaats of een bezigheid die ons toe­laat het alle­maal even te ver­geten. Alles is beter dan de con­frontatie met de steeds dikker wor­dende stapel cur­sussen op de hoek. Toch mogen we escapisme niet over dezelfde kam scheren als pro­cras­ti­natie of ontspan­ning. Escapisme situeert zich op een dieper, meer exis­ten­tieel niveau. Vanu­it een diepge­wortelde afkeer van het dagelijkse lev­en wen­den mensen zich af van de realiteit, om weg te vlucht­en in wat ze zelf beschouwen als ‘aan­ge­namer’, ‘zin­voller’ of ‘echter’.

Vaak wordt de term gelinkt aan de huidi­ge presta­tiemaatschap­pij. Om niet te plooien onder de ein­de­loze stroom aan to-dolijst­jes en opge­heven vingert­jes, vin­den we cre­atieve manieren om aan de druk te ontsnap­pen. De meest extreme voor­beelden hier­van zijn allicht de hikiko­mori, Japanse gamers die maan­den­lang hun kamer niet uitkomen, zelfs niet om te eten met de fam­i­lie.

Een tijdloos fenomeen

De exclusieve link tussen de heden­daagse media­maatschap­pij en het toen­e­mende escapisme waar trend­watch­ers graag over prat­en, moeten we met een kor­rel zout nemen. Al sinds het begin van de vorige eeuw, in de jaren 30, hield­en aca­d­e­mi­ci vurige debat­ten over het (on)nut van escapisme. In de romantiek beklaag­den kun­ste­naars en filosofen met hun gevoelige zielt­jes dat het lev­en hen te hard viel. Alleen in een fan­tasiew­ereld of in een lang vervlo­gen en geïdealiseerd verleden kon­den ze hun cre­ativiteit beleven, aldus Friedrich, Delacroix, Keats en co. Schopen­hauer stelde in navol­ging van Kant dat de wereld zoals die zich aan ons voor­doet bedekt is met de ‘sluier van Maya’. Wat we waarne­men, zijn slechts ver­schi­jnse­len, ter­wi­jl het ware, het Ding an sich, ver­bor­gen ligt achter de sluier. Alleen de asceet kan zich los­mak­en en ontsnap­pen aan het aardse tra­nen­dal. Niet dat de man zijn eigen eigen filosofie vol­gde. Daar­voor was de Duitse keuken, rijke­lijk over­goten met Ries­ling, net iets te aantrekke­lijk. Een goede 1800 jaar eerder trok Cicero in zijn filosofis­che brief ‘over oud­er­dom’ al fel van leer tegen het escapisme van de jeugd. Hij spo­orde men­tale en fysieke inspan­ning aan en ver­foei­de de hedo­nis­tis­che lev­enssti­jl van zijn tijdgenoten. Op zijn oude dag trok de voor­ma­lige staats­man zich terug in zijn riante buiten­huis in Toscane, wat toch ook mooi staalt­je escapisme was. Een mooi voor­beeld van een tijds­geest waarin er paniek­erig naar een uit­laatk­lep werd gezocht, is de cri­sis van de jaren 30. Een ware shift in enter­tain­ment vond plaats. Mensen smulden van kome­dies en car­toons, zoals die van een jonge Walt Dis­ney, om te ver­geten dat de echte honger niet gestild kon wor­den. 

Godverdomse dagen op een godverdomse bol

Rest ons de vraag waarom mensen per se weg willen uit de realiteit. Uit de boven­staande voor­beelden blijkt dat escapisme piekt tij­dens moeil­ijke maatschap­pelijke peri­odes. Onzek­er­heid, snelle veran­der­ing en een gevoel van onvei­ligheid dra­gen er zek­er toe bij dat mensen zich col­lec­tief willen afwen­den van het mis­er­abele dagelijkse lev­en. Daar­naast vallen er in elke tijd en op elke plaats wel kleine groepen mensen te vin­den die absolu­ut niet aar­den in de samen­lev­ing en ver­vallen in extreme gewoontes. Meestal kri­j­gen ze het label van ‘excen­triekel­ing’ of ‘zot’ opgek­leefd. Marx gaf zijn eigen marx­is­tis­che draai aan het fenomeen. Escapisme is een symp­toom van het kap­i­tal­isme, een lap­mid­delt­je van de bezit­tende klasse, die liev­er het volk zoet houdt met enter­tain­ment dan effec­tief iets aan de lev­en­som­standighe­den te ver­beteren. Van­daar zijn uit­spraak ‘gods­di­enst is de opi­um van het volk’. 

Escapisme piekt tij­dens moeil­ijke maatschap­pelijke peri­odes

Vraag het aan Freud

Niet dat escapisme een­z­i­jdig negatief hoeft te zijn. J.R.R. Tolkien verdedigde in zijn essay ‘On Fairy-Sto­ries’ escapisme omdat het vol­gens hem een ele­ment van eman­ci­patie bevat­te. Door even weg te stap­pen uit de realiteit kun­nen we alter­natieve werelden verken­nen. De Noorse psy­choloog Frode Stenseng ontwikkelde een ‘escape scale’ om de twee polen van escapisme te meten tij­dens de favori­ete activiteit van proef­per­so­n­en. Daaruit bleek dat een­zelfde han­del­ing zow­el posi­tieve als negatieve betekenis­sen en gevol­gen kan hebben, afhanke­lijk van de moti­vatie van de proef­per­soon en de con­crete omstandighe­den waarin hij of zij zich bevond. Als we van onaan­ge­name gedacht­en of emoties willen wegren­nen, dus met andere woor­den ‘het zelf onder­drukken’, dan zal het escapisme vroeg of laat als een boe­merang in ons gezicht terug slaan. Anderz­i­jds kan escapisme ook ingezet wor­den om ‘het zelf te verken­nen’. Door activiteit­en te onderne­men die los staan van de dagelijkse sleur leren we nieuwe aspecten van onszelf ken­nen. De Duitse soci­aal psy­choloog Ernst Bloch beschreef hoe utopieën en escapis­tis­che beelden een aanzet zijn voor sociale veran­der­ing. Sociale recht­vaardigheid kan in zijn optiek niet gere­aliseerd wor­den zon­der de zak­en rad­i­caal anders aan te pakken. Escapisme is daar­bij het begin­punt, een “onvol­wassen, maar oprecht sur­ro­gaat voor rev­o­lu­tie”. 

Escapisme kan ook ingezet wor­den om alter­natieve werelden te verken­nen

Ver­schil­lende psy­cholo­gen stellen dat kun­st mak­en of con­sumeren alti­jd een vorm van escapisme is. Maar veel hangt af van de manier waarop je met kun­st omgaat. Je kunt ‘War of the Worlds’ van Orson Welles per­fect bek­ijken als een leuk sci­encefic­tion­ver­haalt­je en je hele­maal ver­liezen in de alter­natieve wereld. Of je kunt het bek­ijken als een snoei­harde kri­tiek op de maatschap­pij. En zolang je maar af en toe weer met bei­de voet­jes op de grond komt, is er niets mis met het ver­to­even in hogere sfer­en.