Musicaltitaan Stephen Sondheim

Achtergrondheim

Sond­heim werd geboren in 1930 in New York City. Zijn jeugd was niet bepaald gelukkig: zijn oud­ers schei­d­den toen hij tien was en zijn moed­er, waar hij naar eigen zeggen een afkeer van had, stu­urde hem meteen daar­na naar een kostschool. Die zomer leerde hij echter meteen James Ham­mer­stein en zijn vad­er Oscar Ham­mer­stein II ken­nen. Deze laat­ste was een bek­ende com­pon­ist, die onder andere voor ‘The Sound of Music’ schreef. Oscar gaf meteen zijn liefde voor musi­cal en com­poneren mee aan Sond­heim die al piano speelde sinds zijn zevende. Op zijn twaalfde maak­te Sond­heim een musi­cal over zijn school genaamd ‘By George’ dat een gigan­tisch suc­ces was bij zijn medescholieren. Ham­mer­stein, die overi­gens niet wist dat Sond­heim zelf achter het script zat, kraak­te de musi­cal af met de woor­den “dit is het vre­selijk­ste dat ik ooit gezien heb”.

“Dit is het vre­selijk­ste dat ik ooit gezien heb”

Omdat Ham­mer­stein een goede leerkracht was, bood hij echter ook meteen aan om Sond­heim uit te leggen waarom het vre­selijk was, wat resul­teerde in een van de meest leerzame mid­da­gen uit Sond­heims lev­en. Wat vol­gde was een school­loop­baan die hem van the­ater naar com­poneren bracht, met ernaast ook een korte duik in de wiskunde. Na zijn stud­ies werd hij niet meteen het musi­cal­ge­nie dat hij nu is. Eerst ver­fi­jnde hij zijn woord­kun­sten door aflev­erin­gen te schri­jven voor de com­e­dy ‘Top­per’ en kruis­wo­or­draad­sels te mak­en voor het mag­a­zine ‘New York’. Deze ervarin­gen maak­ten van Sond­heim een van de meest vernieuwende musi­cal­mak­ers op Broad­way. Nog voor zijn der­tig­ste ver­jaardag schreef hij de liedtek­sten voor de intussen leg­en­darische musi­cals ‘West Side Sto­ry’ en ‘Gyp­sy’. Dit deed hij samen met de bek­ende com­pon­ist Leonard Bern­stein. Deze samen­werk­ing zette meteen de toon voor vele andere samen­werkin­gen tij­dens de car­rière van Sond­heim, die veel zelf schreef maar de input van andere cre­atievelin­gen alti­jd enorm waardeerde.

Speelse vernieuwingen

Sond­heim staat bek­end voor vele vernieuwin­gen op Broad­way, die haaks ston­den op wat de klassieke musi­cal moest zijn: vrolijk, niet al te moeil­ijk om te vol­gen en alti­jd met een goed einde. Sond­heim zette doorheen zijn car­rière veel van deze ideeën aan de deur, onder het mot­to nooit bewust twee keer het­zelfde te doen. Daar­door bevat­ten veel van zijn stukken bijvoor­beeld een hele hoop muzikale en tal­ige exper­i­menten, met hele moeil­ijke tek­sten en com­posi­ties. Zo is bij­na elk num­mer in ‘Sweeney Todd’ een recom­bi­natie van het num­mer ‘Deus Irae’, wat staat voor ‘de god van de toorn’, en dus ook een recom­bi­natie van zichzelf.

“Do not let it grieve you / no one leaves for good”

Of neem bijvoor­beeld de musi­cal ‘Com­pa­ny’, een musi­cal zon­der vaste vol­go­rde waarin ieder num­mer in een andere vol­go­rde kan gezet wor­den om een nieuw stuk te creëren. Deze vari­aties en recom­bi­naties zor­gen voor gelaagde musi­cals, waarin iedere laag meer en meer beteke­nis toevoegt. Een beet­je zoals een cadeaut­je dat meerdere keren ingepakt is, of een ui.

Het ruige leven

Ook the­ma­tisch bracht Sond­heim veel vernieuwin­gen naar Broad­way. Hij vond het belache­lijk dat musi­cals een brok pos­i­tiviteit moesten zijn: een musi­cal is een kun­stvorm en die mag zek­er ook de realiteit in al haar ambivalen­tie weergeven. Schoonheid en juis­theid zijn vol­gens Sond­heim dan ook min­der­waardig. Zo werk­te hij mee aan stukken zoals ‘Gyp­sy’ waarin een moed­er haar kinderen probeert te manip­uleren om haar eigen onvervulde dromen waar te mak­en. Of ‘Com­pa­ny’, dat gaat over de menselijke drang naar gezelschap en hoe die soms onvervuld kan zijn. Com­fort en nos­tal­gie zijn namelijk juist te vin­den in wat niet lijkt samen te gaan, maar uitein­delijk toch ver­rassend goed past.

Zo kwam Sond­heim er ook bij om te exper­i­menteren met een hele hoop zak­en die op het eerste gezicht ongelooflijk raar lijken. Zie bijvoor­beeld de musi­cal ‘Frogs’ waarin hij Meryl Streep en Sigour­ney Weaver castte en in het zwem­bad van Yale liet spe­len. Of bijvoor­beeld ‘Into the Woods’ waarin hij een ein­de­loze repet­i­tiviteit gebruikt om de draak te steken met de klassieke sprook­jesstruc­tu­ur. Na ver­loop van tijd heeft hij een muzikaal rariteit­enk­abi­net uit­gew­erkt waar­voor hij voor alti­jd herin­nerd en geprezen zal wor­den. De musi­cal­w­ereld zal hem mis­sen, maar nooit ver­geten. Zoals Sond­heim zelf schreef in ‘Into the Woods’: “Do not let it grieve you / no one leaves for good”.