“Intellectuals hate progress”

Steven Pinker ver­di­ende zijn sporen in de psy­cholin­guïstiek. De stelling die zijn omvan­grijke werk onder­bouwde, was de idee dat de menselijke aan­leg tot taal instinct­matig is. Als we willen begri­jpen hoe de mens taal aan­leert en gebruikt, moeten we bijgevolg reken­ing houden met hoe het menselijk brein is geëvolueerd en hoe het nu func­tion­eert. Een tekst is bijvoor­beeld goed geschreven niet omdat hij vol­doet aan arbi­traire regelt­jes, maar omdat hij beant­wo­ordt aan de noden van de menselijke psy­cholo­gie.

Gaan­deweg begaf Pinker zich op het poli­tieke ter­rein. In 2011 sco­orde hij met The Bet­ter Angels of Our Nature een best­seller. Het boek argu­menteert dat geweld doorheen de geschiede­nis over de hele wereld gedaald is, de indruk gewekt door de werel­door­logen en mod­erne jour­nal­istiek ten spi­jt. Dit jaar brei­dt hij in Enlight­en­ment Now zijn zaak uit: niet enkel geweld, maar zowat alles is er doorheen de geschiede­nis, en dan vooral de recente geschiede­nis, op vooruit­ge­gaan. De oorza­ak van het goede nieuws is de Ver­licht­ing, en Ver­licht is wat we moeten bli­jven.

Intel­lectue­len zijn gro­ten­deels uit­ges­loten geweest van de vooruit­gang die wordt gebracht door inge­nieurs en zak­en­mensen, aldus Pinker

Ik geloof in één Verlichting

Het was zodoende als apos­tel van de Ver­licht­ing dat Pinker zich aan een afge­laden Con­certza­al van de Bijloke pre­sen­teerde. De Bij­bel die hij bracht bestond uit een reeks sta­tistieken, die de ongelovi­gen moesten over­tu­igen dat alles erop was vooruit­ge­gaan in de laat­ste eeuwen. “Let’s look at the data”, luid­de het cre­do. Lev­ensverwacht­ing? Omhoog. Gezond­heid, voed­sel, wel­vaart? Grafiek zet pijl­snel koers naar de rechter­boven­hoek. Vrede, vri­jheid, recht­en? Uit­er­aard. Ken­nis, gelet­ter­d­heid, IQ-scores? Check, check, check. Lev­en­skwaliteit en geluk? Ja, zegt de sta­tistiek. “Progress is a demon­stra­ble fact of human his­to­ry”, velt Pinker zijn ein­do­ordeel.

Onder­tussen had de oningewi­jde met sti­j­gende ver­baz­ing vast­gesteld wat vol­gens Pinker alle­maal onder de Ver­licht­ing viel. Meer voed­sel voor de bevolk­ing? Ver­licht! Bak­ens van de Ver­licht­ing als de Volk­sre­pub­liek Chi­na zullen blij zijn het te horen. Sti­j­gende lev­ensverwacht­ing? De goede mensen van Oki­nawa ken­nen hun Voltaire en Diderot.

Gelukkig dat Hume, Kant en Rousseau geen intel­lectue­len waren, of we had­den nooit de Ver­licht­ing gek­end!

Ver­licht­ing, rede, vooruit­gang, weten­schap­pelijke rev­o­lu­tie: bij Pinker lijkt het alle­maal ongeveer het­zelfde. Zo luidt Pinkers defin­i­tie van ‘vooruit­gang’ “using knowl­edge to solve prob­lems”. En die arcane kun­st, het gebruiken van ken­nis om prob­le­men op te lossen, is “op de achter­grond verd­we­nen”. De reden? “Intel­lec­tu­als hate progress.”

De meeste intel­lectue­len denken immers dat de Ver­licht­ing slecht was. Tij­dens het aanslui­tende inter­view door Johan Braeck­man bracht Pinker meer duid­ing. Intel­lectue­len hebben over het alge­meen een gebrek aan sta­tis­tis­che ken­nis. Hier­door trap­pen ze in de illusie, gewekt door de media, dat het slecht gaat met de wereld. Ook bestaat er een lange anti-Ver­licht­ingstra­di­tie in intel­lectuele krin­gen. De Romantiek, het exis­ten­tial­isme, de Frank­furter Schule, het post­mod­ernisme: alle­maal zouden ze de intel­lectueel met muni­tie ver­schaf­fen om laat­dunk­end te doen over de Ver­licht­ing. Dat het mensen als Rousseau en Niet­zsche per­fect mogelijk was zich bin­nen een ver­licht­ingstra­di­tie te kaderen en er tegelijk­er­ti­jd kri­tiek op te hebben, wordt volledig aan voor­bi­jge­gaan – ook door een onkri­tis­che Braeck­man. En uit­er­aard gaat het ook om de porte­mon­nee: intel­lectue­len zijn gro­ten­deels uit­ges­loten geweest van de vooruit­gang die wordt gebracht door inge­nieurs en zak­en­mensen. “Crit­i­ciz­ing the past is crit­i­ciz­ing your rivals”, wordt het dan. Gelukkig dat Hume, Kant en Rousseau geen intel­lectue­len waren, of we had­den nooit de Ver­licht­ing gek­end!

Schoenmaker blijf bij uw leest

Pinkers zaak had wel gevaren bij een helderder afbak­en­ing van zijn con­cepten. Miss­chien is de algemene trend van zijn betoog cor­rect, en is de wereld er op vooruit­ge­gaan. Hij heeft zijn kas­teel even­wel op los zand gebouwd in een poging alles terug te voeren op een clus­ter Ver­licht­ing-rede-vooruit­gang. Pinker zou wel varen bij een spec­trale ver­schi­jn­ing van zijn twintig jaar jon­gere zelf, en een herin­ner­ing aan wat hij toen over taal schreef: con­text telt.