Waanwerelden

Un autre monde

Eén figu­ur is zowat het brand­punt van de ten­toon­stelling: J.J. Grandville, een 19e-eeuwse karika­tur­ist afkom­stig uit Nan­cy. Het boek ‘Un Autre Monde’ waar­voor hij de illus­traties ver­zorgde, leende ook de naam tot deze ten­toon­stelling. “Na de cen­su­ur die hem van de staat rond 1830 werd opgelegd is hij wat ver­do­ken­er te werk gegaan”, licht onze gids Yoon Hee Lam­ot toe. “Maar de aan­dachtige lez­er kan zek­er nog ref­er­en­ties vin­den.” En inder­daad: op het eerste gezicht hebben we te mak­en met de klassiek aan­doende prenten uit feuil­letons, maar schi­jn bedriegt: deze fraai geïnk­te vor­men geven en masse rabi­ate kri­tiek op de 19-eeuwse maatschap­pij. Het plebs wordt slechts zo groot als een duim afge­beeld, de bour­geoisie boom­lang. De mid­den­klasse begint meer op het voor­plan te tre­den, en de aris­to­cratie voelt zich daar­door bedreigd. De opkomst van de stoomtrein en vooral de mas­sa­me­dia over­rompe­len het lan­delijke Franse lev­en. De nieuwe tech­nolo­gie ver­scherpt daar­bij het onder­scheid tussen de standen. “Onder­drukking is omnipresent, denk maar aan de kolonisatie. Grandville speelt in Un Autre Monde op al die zak­en in”, vertelt Lam­ot.  

 

Innuendo

Type­r­end zijn ook de menselijke gedaantes met dierenkop­pen, geheel vol­gens de pseudoweten­schap­pelijke trend van de fys­iog­nomie. Die heropger­akelde antieke the­o­rie stelde dat je aan de bouw van het gelaat kon aflei­den hoe iemands karak­ter is. 

Ook liefheb­bers van sur­re­al­isme komen bij Grandville aan hun trekken. Meta­mor­fos­en en droom­log­i­ca nemen het voor­touw. Grandville lijkt zelfs een voor­lop­er te zijn van het broekven­t­je dat Freud nog moest wor­den, zoals Lam­ot het ook ver­wo­ordt: “Hij was eigen­lijk een soort pro­to-sur­re­al­ist die reeds speelde met de idee van het onder­be­wuste.” Maar onze gids nuanceert: “De asso­ci­atieve log­i­ca is vol­gens mij meer bedacht, dan wat de sur­re­al­is­ten wilden. Die wilden alles veel loss­er, zon­der the­o­rie, creëren.”  

Op per­soon­lijk vlak had de moedi­ge teke­naar min­der geluk: zijn zonen stier­ven bij bosjes, en hijzelf moest ook voor een korte peri­ode geïn­terneerd wor­den. Fun fact: wij denken dat hij wel vereerd zou zijn dat hij nu zow­el op de voor- als achterkant van het album ‘Inu­en­do’ van Queen prijkt. Maatschap­pijkri­tiek is van alle tij­den, quoi. 

 

Mesmerize

Kun­nen vliegen, het is een eeuwige droom van de (gesto­orde) mens. Ook die van Gus­tav Mes­mer. Mes­mer spendeerde zijn hele lev­en opges­loten in de psy­chi­a­trie, gedi­ag­nos­ticeerd als schizofreen. Daar ontstond zijn obsessie om vlieg­toestellen te mak­en – na enkele ontsnap­pings­pogin­gen, de sym­bol­iek is niet ver te zoeken. Niet dat de toestellen ooit van de grond gin­gen (net als onze Gus­tav zelf, ver­moe­den we), maar de tekenin­gen en con­struc­ties bevat­ten een magis­che kwaliteit, waar­door Mes­mer in de kunst­wereld gevierd wordt. Zelf geloofde hij steev­ast dat zijn vlieg­fi­et­sen, helikopter­pakken en schoe­nen met springv­eren gin­gen werken, waar­door ook al zijn uitvin­din­gen door hem uit­getest wer­den. “Tegen het einde van zijn lev­en werd hij zowaar een attrac­tie: Op zon- en feestda­gen wis­ten de buurt­be­won­ers dat Mes­mer in de heuvels zat om zijn uitvin­din­gen te lat­en opsti­j­gen.” Cutie. Uitein­delijk kreeg hij de erken­ning die hij ver­di­ent, en kon hij voor zijn dood toch nog een grote ten­toon­stelling organ­is­eren.

Naast alle interner­in­gen kon Mes­mer ook put­ten uit een moeil­ijke jeugd als bron van cre­atieve inspi­ratie. Als kind had hij namelijk enkele keel­op­er­aties moeten onder­gaan, waar­door hij moeite had met spreken. Hij vond dan maar een spreek­ma­chine uit, waar­bij iedere let­ter cor­re­spon­deert met een gelu­id­je. Naast algemene schat­ti­gaard, was hij ook nog eens filantro­pisch ingesteld. Zo had hij een car­pool­sys­teem bedacht, en ook een auto ont­wor­pen met een extra vei­lighei­ds­band zodat de impact bij ongevallen min­der zwaar zou zijn. Eat that, Google. 

 

“Mes­mer was een beet­je een attrac­tie”

 

Chatten met je dode oma

Verderop in dit rariteit­enk­abi­net vin­den we Jean Per­drizet. De Frans­man was naast los­ge­la­gen burgie ook een out­siderkun­ste­naar die zich bezighield met het ontwer­pen van raket­ten en van machines om met geesten te com­mu­niceren. Denk aan de typ­is­che Ouja-bor­den, maar dan ver­rijkt met een oneindi­ge com­plex­iteit en fan­tasie. Het is snel duidelijk dat de man een eigen uni­ver­sum met kleuren­codes en een eigen nieuwe taal nodig had als hou­vast, en niet alleen als fan­tas­ma. Zo was hij er heilig van over­tu­igd dat zijn uitvin­din­gen daad­w­erke­lijk func­tion­eer­den. Hij stu­urde bijvoor­beeld ooit een ontwerp van een raket op naar de NASA, die een zeer vrien­delijke brief van ont­vangst hebben terugges­tu­urd. “Your con­tri­bu­tion will be con­sid­ered, and if it is found to have use­ful appli­ca­tion we shall write to you fur­ther.” Lief hoor, van die NASA. Hem een beet­je in de waan lat­en. Bour­geoisie. De werken die ten­toongesteld wor­den, zijn een samen­stelling van hec­tis­che tech­nis­che tekenin­gen met zijn eigen com­men­taar erbij. Zo zien we “Machine à écrire avec l’au-delà”, een uit­ge­brei­de teken­ing waarin Per­drizet een AZER­TY-toet­sen­bord voor de doden heeft gemaakt. Want een alfa­bet is ook maar saai. Prachtig om te zien hoeveel tijd en denkw­erk in deze ontwer­pen om te com­mu­niceren met de dood gaan. Vol­gens de gids had hij dat echt nodig: “Per­drizet was een zeer een­zame mens.” In zijn tekenin­gen zien we de ver­woede poging om toch te kun­nen com­mu­niceren. Daar­naast is het leuk om te weten dat hij ook echte ‘believ­ers’ had. De Marc Peeters-en zijn ook van alle tij­den. 

 

Stranger Things

De jong­ste kun­ste­naar die ten­toongesteld wordt, heet Matthew Knee­bone. De focus van zijn werk ligt bij het para­nor­male: aura’s en mensen die geloven dat ze zodanig elek­trisch geladen zijn dat ze elec­tron­i­ca kun­nen beïn­vloe­den. Een fenomeen dat trouwens ook bij ‘ghost hunt­ing’ gebruikt wordt. Vele mensen geloven dat helderzien­den en para­nor­maal begaafde mensen elec­tron­i­ca afs­toten. Gaat jouw iPhone vaak kapot? Pro­fi­ci­at, u kan com­mu­niceren met de doden! Of u laat hem gewoon te veel vallen wan­neer u dronken naar uw ex aan het sms’en bent dat u nog steeds van hem/haar houdt. In bei­de gevallen heeft u psy­chol­o­gis­che hulp nodig.
Het werk van Knee­bone is een com­bi­natie van zwart-wit­tekenin­gen, gaande van satanis­che bat­ter­i­jen tot het ver­band tussen com­put­er- en biol­o­gis­che virussen – een vergelijk­ing (tech­nolo­gie vs. biolo­gie) die wel vak­er terug­keert in het werk van Knee­bone. Ook hangen er in dezelfde zaal opnames van Sig­mar Polke, die probeerde om aura’s te fotografer­en met behulp van radi­ol­o­gis­che stral­ing.

“Het exper­i­ment werk­te beter met alco­hol”

Paraboozen

Tot slot wordt ook nog een stuk­je geschiede­nis van de psy­chi­a­trie ten­toongesteld met Ger­ard Hey­mans. De Ned­er­lan­der probeerde vanu­it zijn woonkamer op een weten­schap­pelijke manier déjà vu’s, telepathie en woord­vervreemd­ing te verk­laren. “Hij voelde zich alti­jd aangetrokken tot het occulte, maar vond het vooral inter­es­sant om de fenome­nen te ontkracht­en”, vertelt Lam­ot. Met de hulp van enquêtes tra­chtte hij te achter­halen hoe deze mys­terieuze fenome­nen kon­den ontstaan. Zijn vrouw was daar­bij het voor­naam­ste proe­fkoni­jn. We voe­len een diepe ‘ocharm’ in ons weke ges­tel opbor­re­len. Enquêtes alle­maal goed en wel, maar zijn eigen cre­aties zien er ver­dacht pijn­lijk uit. Of miss­chien heet dat kinky te zijn. Alleszins: Hey­mans ont­dek­te dat de hoog­ste vorm van vervreemd­ing deper­son­al­isatie is: de realiteit komt dan in niets meer voor zoals ze is. Om zich te pro­fes­sion­alis­eren kreeg hij uitein­delijk van de uni­ver­siteit toch een plek­je, maar het is maar de vraag of hij daar eigen­lijk thuishoorde. “Douwe Draais­ma heeft in 1990 zijn testen opnieuw gedaan, en daaruit bleken bepaalde zak­en wel te klop­pen, zoals bijvoor­beeld het feit dat déja vu’s vak­er voorkomen dan deper­son­al­isaties, maar het meren­deel bijvoor­beeld over karak­tertrekken bleek toch niet weten­schap­pelijk te zijn. Het was een begin van onder­zoek, maar het heeft ons niet echt veel geleerd.” Toch wil de gids geen­szins zijn intel­li­gen­tie onder­schat­ten. Ook zeer inter­es­sant vin­dt ze zijn telepathie-onder­zoek. “Hey­mans vond maar één proef­per­soon waarmee hij echt goed kon werken. De test werk­te sim­pel met een getal dat je moest raden van de ander. In 30%-40% van de gevallen luk­te het. Wat opval­lend was, is dat het beter werk­te met alco­hol – tot 67%. Hoe meer je verd­waasd bent, hoe gemakke­lijk­er dus.” We knikken begri­jpend. Para­psy­cholo­gie, it must be fun!