Vrouwenrechten in de Sovjet-Unie

Het staat in het boek

Karl Marx ver­ankerde in 1848 reeds de gelijk­waardigheid van man en vrouw in zijn com­mu­nis­tisch man­i­fest: “De Bour­geois ziet in zijn vrouw alleen maar een pro­duc­tie-instru­ment. […] Hij beseft niet dat het er juist om gaat de posi­tie van de vrouw als louter pro­duc­tie-instru­ment op te hef­fen.”

Marx wilde niet dat de vrouw uit­slui­tend gezien zou wor­den als een object dat kon wor­den ingezet voor pro­duc­tie en exploitatie. Vrouwen moesten gelijk­waardig zijn aan man­nen en even­veel kansen hebben om door te stoten in de acad­emis­che wereld. De lei­ders van de jonge staat namen die deviezen ter harte. Betrekke­lijk snel na de machts­greep maak­ten vrouwen­recht­en deel uit van de sociale lijn die res­olu­ut getrokken werd. De hele bevolk­ing zou deel uit­mak­en van het pro­le­tari­aat om het arbei­dspo­ten­tieel te max­i­malis­eren.

De mening van vrouwen doet ertoe!

In de Sov­jet-Unie was iedereen – in the­o­rie – gelijk voor de wet. Vrouwen kre­gen vanaf 1918, toen de eerste grondwet van het nieuwe regime in werk­ing trad, dezelfde recht­en als man­nen. Een van de belan­grijk­ste was het stem­recht. Al vanaf het prille begin van de nieuwe staat kon­den vrouwen stem­men en zich verkies­baar stellen. Stem­recht is natu­urlijk een relatief begrip in een land waar je slechts op één par­tij kan stem­men. Op papi­er was er dus volledi­ge gelijkheid qua stem­recht, maar in realiteit was dat alle­maal nog redelijk pover. Ter vergelijk­ing: in Bel­gië verkre­gen vrouwen pas in 1948 stem­recht.

Stem­recht is natu­urlijk een relatief begrip in een land waar je slechts op één par­tij kan stem­men

Abortus is zo’n gek idee nog niet

Ter­wi­jl west­erse democ­ra­tieën lang hebben getalmd om abor­tus te legalis­eren, kende de Sov­jet-Unie dit recht meteen toe aan haar vrouwelijke pop­u­latie. In 1920 was de Sov­jet-Unie het eerste land ter wereld dat abor­tus legaliseerde, maar lief­st 70 jaar voor dat in Bel­gië het geval was. De ingreep werd zow­el uit­gevo­erd om medis­che rede­nen, als op vraag van de vrouw. De bedoel­ing was dat vrouwen op een veilige manier in het zieken­huis de zwanger­schap kon­den afbreken, wat een primeur was. Abor­tus hoefde voor­taan niet langer buiten een medis­che set­ting uit­geoe­fend te wor­den.

Werkvrouw > huisvrouw

De sov­jetlei­ders streef­den ernaar zoveel mogelijk vrouwen aan het werk te zetten. Ivan met de pet was echter nog zeer con­ser­vatief als het ging over taakverdel­ing en rol­pa­tro­nen. Om hier veran­der­ing in te bren­gen kwam de com­mu­nis­tis­che regering in 1918 op de prop­pen met de ‘fam­i­liecode’, een wet die vrouwen bin­nen het huwelijk dezelfde sta­tus gaf als man­nen. Een kop­pel kon de fam­i­lien­aam van zow­el de man als de vrouw overne­men, en bei­de par­ti­jen kon­den nu de schei­d­ing aan­vra­gen zon­der dat daar enige voor­waar­den aan ver­bon­den waren. Daar­naast werd verkracht­ing van een part­ner straf­baar. De sec­u­laris­er­ing van het huwelijk was een feit. 

Con­creet kon­den vrouwen daarom vak­er stud­eren en werken. Dit hield, naast werk in de fab­riek en op het veld, ook hoogopgelei­de arbeid in. Vrouwen ambieer­den steeds vak­er een uni­ver­si­taire oplei­d­ing die toe­gang gaf tot jobs die bin­nen de samen­lev­ing respectabel­er waren en voor­di­en bij­na uit­slui­tend door man­nen wer­den uit­geoe­fend. Denk maar aan dok­ters, jour­nal­is­ten, weten­schap­pers en kos­mo­naut­en. Valenti­na Teresjko­va was de eerste vrouw in de ruimte en gold als hét rolmod­el voor de sov­jetvrouw die de maatschap­pelijke lad­der wilde opklim­men. 

Aan alle mooie liedjes komt een einde

Toch wer­den deze zuurver­di­ende recht­en vaak met even­veel gemak weer ont­nomen. Met Stal­in als nieuwe lei­der van het land kwam de rev­o­lu­tion­aire peri­ode, en daarmee ook het pro­gressieve beleid, sti­laan op zijn einde. Vanaf het begin van de jaren 30 ont­popte hij zich tot een ware dic­ta­tor en leed de bevolk­ing enorm onder zijn repressieve bewind. Zijn doel­wit­ten? Poli­tieke opposi­tie, de intel­li­gentsia, rechts­gezin­den, God en – u raadt het al – vrouwen. Deze gebeurtenis­sen staan ook bek­end als de Grote Zuiv­er­ing.

Stal­in schortte het recht op abor­tus tijdelijk weer op, hoewel het clan­destien nog steeds werd uit­gevo­erd. Vanaf 1955 werd zwanger­schap­son­der­brek­ing opnieuw ingevo­erd onder druk van de bevolk­ing. In 1936 werd een nieuwe ‘fam­i­liecode’ ont­wor­pen die de oude zou ver­van­gen. Ter­wi­jl de codes uit de begin­jaren vooral een marx­is­tis­che kijk op het gezin ste­un­den, lei­d­de de nieuwe een evo­lu­tie in naar het con­ser­vatieve, nucle­aire gezin con­form de stal­in­is­tis­che waar­den uit die tijd. Er werd van vrouwen opnieuw verwacht een cen­trale rol te spe­len in het huishouden en er werd een stok­je gesto­ken voor hun onafhanke­lijkheid, zow­el finan­cieel als qua huwelijk­srecht­en.

The sky is not the lim­it, ook als je geen kos­mo­naut bent

Met hort­en en stoten kwam zo het fem­i­nisme van de twintig­ste eeuw op gang. Deze stri­jd kan gezien wor­den als een pre­lude van de pro­gressieve golf die zich in de jaren 60 over de west­erse wereld ver­sprei­d­de. Uit angst voor een com­mu­nis­tis­che rev­o­lu­tie wer­den in vele lan­den sociale maa­trege­len ‘geïm­por­teerd’, waaron­der dus ook vele vrouwen­recht­en. Valenti­na Teresjko­va is van­daag nog steeds in lev­en, maar haar erfe­nis voedt nu al de dromen van meis­jes en vrouwen over­al ter wereld. The sky is not the lim­it, ook als je geen kos­mo­naut bent.