Verliefd op Angela Merkel?

Op 26 sep­tem­ber trok Duit­s­land naar de stem­bus: het was de eerste verkiez­ing in ruim twintig jaar zon­der Angela Merkel als kan­di­daat. Het vertrek van Mut­ti Merkel uit de Duitse poli­tiek schud­de het par­ti­j­land­schap grondig door elka­ar. Dat was niet alleen het geval in de ein­duit­slag, ook in het stemge­drag van jon­geren deden zich grote ver­schuivin­gen voor.

Apocalyptische uitslag

Met iets min­der dan een kwart van de stem­men wis­ten de chris­ten­de­moc­ra­t­en, de CDU en haar Beierse zuster­par­tij CSU, een recor­daan­tal kiez­ers te over­tu­igen. Een record in de diepte, wel­tev­er­staan: sinds de opricht­ing van de Bun­destag (het Duitse par­lement, red.) na de Tweede Werel­door­log, sco­or­den de chris­ten­de­moc­ra­t­en nooit slechter. Tot over­maat van ramp ver­loren ze de posi­tie van groot­ste par­tij aan de soci­aalde­moc­ra­t­en (SPD) van Olaf Scholz, die nu in pole­posi­tie ligt om de nieuwe bond­skanse­li­er te wor­den. Wie kanse­li­er wil wor­den, moet er wel in sla­gen een regering te vor­men. Daarin lijkt er een sleutel­rol weggelegd voor de derde en vierde par­tij, respec­tievelijk de groene Grü­nen en de lib­erale FDP.

Amper 10 % raak­te over­tu­igd door de chris­telijke waar­den

Dat zien veel Duitse jon­geren graag gebeuren: bij stem­mers jonger dan 25 wer­den de Grü­nen immers de groot­ste par­tij, met 22 % van de stem­men, op de voet gevol­gd door de FDP met 21 %. In dezelfde kiez­ers­groep haalde de SPD met 15 % ook een respectabele score. Hoewel de cijfers voor de CDU/CSU over de hele lijn bloe­drood kleur­den, was de uit­slag bij jon­geren ron­duit schri­j­nend. Amper 10 % van de 18- tot 24-jari­gen raak­te over­tu­igd door de chris­telijke waar­den. Bij de vorige verkiezin­gen in 2017 haalden ze nochtans bij­na een kwart van de stem­men in die cat­e­gorie.

Een mogelijke reden is het weg­vallen van Angela Merkel als boeg­beeld van de CDU. Uit een enquête voor de verkiezin­gen in 2017 bleek dat de mensen die dit jaar mocht­en stem­men − en toen 14 tot 17 jaar waren −  de kanse­li­er best kon­den smak­en. 35 % van hen beweerde dat ze op haar zouden gestemd hebben. De uit­slag eind sep­tem­ber was dus miss­chien wel een let­ter­lijk voor­beeld van de kanse­liers­bonus. De CDU-kan­di­daat, Armin Laschet, was immers enkel op deel­staat­niveau actief als bestu­ur­der, en genoot verre van de nationale bek­end­heid die voor Merkel, na bij­na zestien jaar als bond­skanse­li­er, vanzelf­sprek­end was. Zijn groot­ste con­cur­rent, Olaf Scholz, was wel al actief op nation­aal niveau als min­is­ter van Finan­ciën in de laat­ste regering-Merkel. Die maak­te boven­di­en een goede beurt als min­is­ter tij­dens de coro­nacri­sis, door meer dan twee­hon­derd mil­jard euro vrij te mak­en voor bedri­jven die in moeil­ijkhe­den kwa­men. Als er al iemand Merkels bonus (gedeel­telijk) heeft meegekre­gen, zal het dus Scholz geweest zijn. De groene kan­di­daat, Annale­na Baer­bock, en de lib­erale kan­di­daat, Chris­t­ian Lind­ner, had­den op geen van bei­de vlakken ervar­ing.

Citrusvruchtenpolitiek

De reden waarom Baer­bocks Grü­nen zo hoog sco­or­den, ligt waarschi­jn­lijk bij het kern­the­ma van de par­tij: kli­maat. Ook in Duit­s­land kwam in 2018 de kli­maat­be­weg­ing sterk van de grond, tot kli­maat­spi­j­be­len toe. De Duitse jon­geren deden het op vri­jdag, van­daar de naam ‘Fri­days for Future’, en de Duitse Anuna De Wev­er heet Luisa Neubauer. De kli­maat­stak­ers slaag­den er schi­jn­baar in om het momen­tum langer te rekken dan in Bel­gië. Zo von­den er twee dagen voor de verkiezin­gen (24/09) grootschalige protesten plaats in heel Duit­s­land. De betoging in Berli­jn lok­te vol­gens de organ­isatie meer dan 100.000 mensen, ter­wi­jl in de rest van het land samen nog eens meer dan een half miljoen ontevre­den jon­geren op straat kwa­men. Zij richt­en hun woede voor­namelijk tegen de CDU/CSU en de SPD, die een gebrek aan actie ver­weten wor­den. Die ontevre­den­heid ver­taalde zich in de beste score voor de groene par­tij ooit: bij­na 15 %, een sti­jging van 6 % tegen­over 2017.

De groe­nen en lib­eralen willen niet langer als aan­hangsel van de tra­di­tionele par­ti­jen beschouwd wor­den

De winst voor de lib­eralen van FDP zou vol­gens politi­coloog Uwe Jun (Uni­ver­siteit van Tri­er) gedeel­telijk op de pan­demie terug te voeren zijn. Bij Tagess­chau, het Duitse jour­naal, vertelt hij: “Tij­dens de coro­nacri­sis was FDP de enige par­tij naast extreem­rechts die telkens weer de indi­vidu­ele recht­en bek­lem­toonde.” Ook dig­i­talis­er­ing was vol­gens Jun al langer een stok­paard­je van de FDP. Opnieuw dankz­ij de lock­down kwam dat the­ma meer in de schi­jn­wer­pers te staan. Als voorvechter van dig­i­talis­er­ing was Lind­ner ook meer dan zijn medekan­di­dat­en promi­nent aan­wezig op sociale media, wat zijn bereik bij jon­geren ver­g­rootte. Een vierde punt waarop de FDP zich sterk pro­fileerde, was onder­wi­js in coro­nati­j­den: een par­lementslid noemde Duit­s­land op het gebied van dig­i­talis­er­ing “een ontwik­kel­ings­land” en het onder­wi­js “ver­vallen”. Zo maak­te de FDP hand­ig gebruik van de frus­traties die bij jon­geren lev­en.

FDP en Grü­nen lijken zich bewust van hun macht­sposi­tie: ze ver­gader­den in de week na de verkiezin­gen onverwacht al eens in besloten kring. De kleur van FDP is geel, die van die Grü­nen − ver­rassend − groen. De Duitse pers benoemde het ver­bond al gauw als ‘cit­r­uscoal­i­tie’. De voorzit­ters van de bei­de par­ti­jen post­ten een iden­tieke foto op Insta­gram, met als bijschrift: “In de zoek­tocht naar een nieuwe regering verken­nen we wat we gemeen hebben en slaan we bruggen tussen onze ver­schillen. Span­nende tij­den.” Het is een duidelijke indi­catie dat de groe­nen en lib­eralen niet langer als aan­hangsel van de tra­di­tionele par­ti­jen beschouwd willen wor­den, wan­neer ze met een van hen in een coal­i­tie tre­den. Of dat een ver­keer­slicht­coal­i­tie (met het rood van SPD), of een Jamaica­coal­i­tie (met het zwart van CDU/CSU) wordt, willen zij zelf bepalen.