Van multicultuur naar superdiversiteit

“Vorig jaar wer­den de archieven van VOEM overge­dra­gen aan het Amsab (Insti­tu­ut voor Sociale Geschiede­nis) en het leek ons inter­es­sant om te kijken hoe de organ­isatie de afgelopen der­tig jaar veran­derd is”, zegt Amani El Had­dad, soci­aal-cul­tureel werk­ster bij VOEM. “Het ver­haal is niet enkel belan­grijk voor VOEM zelf, maar voor heel Vlaan­deren, omdat het een beeld schetst van de peri­ode waarin de maatschap­pij een over­gang van een mul­ti­cul­turele naar een super­di­verse samen­lev­ing maakt”, aldus migratiehis­tor­i­ca en schri­jf­ster van het boek Tina De Gendt.

Emancipatie boven integratie

In welke his­torische con­text moeten we het ontstaan van VOEM kaderen? “De eerste gen­er­atie arbei­dsmi­granten kwam in de jaren 60 naar Vlaan­deren met het idee om snel weer te vertrekken”, vertelt De Gendt. “In de jaren 80 ver­wierp een tweede gen­er­atie de terug­keergedachte van hun oud­ers. Ze wilden niet meer afhanke­lijk zijn van het buiten­land om hier recht­en te hebben. De Bel­gis­che over­heid besteed­de immers alles wat met religie te mak­en had uit aan Saoe­di-Ara­bië. Vlaamse moslims wilden in een land met gods­di­en­stvri­jheid hun religie op een nor­male manier kun­nen beleven. Er ontston­den een hele reeks zelfor­gan­isaties die voor de eman­ci­patie en volk­son­twik­kel­ing van de Vlaamse moslims en andere min­der­he­den opkomen. De economie kende tevens een steile neer­gang; er ontstond gigan­tis­che werk­loosheid en men­tale, sociale en maatschap­pelijke prob­le­men. Veel mensen zijn zich in die peri­ode gaan engageren en het is eigen­lijk op dat kruis­punt dat VOEM in 1989 is ontstaan.”

“De missie van VOEM is doorheen de jaren niet gewi­jzigd”, vin­dt De Gendt. “Als het gaat over eman­ci­patie, was VOEM haar tijd ver vooruit. In plaats van inte­gratie en aan­pass­ing ijver­den ze voor eman­ci­patie, verbind­ing en ontwik­kel­ing. De maatschap­pelijke visie op eman­ci­patie is gaan­deweg wel sterk veran­derd. Daar­door is VOEM ook op een andere manier gaan werken. In het begin was de recht­streekse belei­ds­beïn­vloed­ing erg aan­wezig. Zo heeft VOEM zich geën­gageerd opdat moslims in Bel­gië begraven zouden kun­nen wor­den. Nu werken ze meer van onderuit en onder­s­te­unen ze etnisch-cul­turele verenigin­gen, artistieke krin­gen en kun­ste­naars om die stri­jd zelf op de nemen. In die zin is de eman­ci­patie die ze der­tig jaar gele­den voor ogen had­den, gelukt.”

De mozaïeksamenleving

De focus van VOEM ligt nu vooral op ont­moet­ing en verbind­ing met de brede samen­lev­ing door mid­del van cul­tu­ur door bijvoor­beeld kalligrafie- of dabke­cur­sussen te organ­is­eren. El Had­dad benadrukt het belang van die socio­cul­turele insteek: “We hebben ervoor gekozen om kwal­i­tatief en pro­ject­matig te werken en op die manier mensen samen te bren­gen rond inter­ess­es en tal­en­ten en niet op basis van afkomst, etniciteit of lev­ens­beschouwing. Vroeger ste­un­den we gro­ten­deels moslims, maar van­daag bestaat onze achter­ban uit sikhs, quak­ers, katholieken, protes­tanten en niet-gelovi­gen. We spe­len in op de gelaagde en fluïde iden­titeit van mensen: er bestaat niet zoi­ets als dé Vlam­ing of dé moslim. We zien onszelf als bruggen­bouw­ers, maar respecteren tegelijk ook de eigen­heid van mensen en de iden­titeit die ze zichzelf aan­meten.”

“In de jaren 90 was er nog sprake van een mul­ti­cul­turele samen­lev­ing, maar onder­tussen is de samen­lev­ing com­pleet veran­derd en bestaan er geen homo­gene gemeen­schap­pen meer”, benadrukt De Gendt. “Van­daag is VOEM vooral de verte­gen­wo­ordi­ger van die moza­ïek­samen­lev­ing.”

VOEM benadert de samen­lev­ing vanu­it een kruis­punt­denken om zo een plu­ral­is­tis­che en gen­u­anceerde dialoog rond ver­schil­lende onder­w­er­pen te stim­uleren. Een voor­beeld van zo’n soci­aal-cul­tureel ini­ti­atief is ‘Veg­gie = halal’, een project dat VOEM een paar jaar gele­den is ges­tart in samen­werk­ing met de vzw EVA.

“Er bestaat niet zoi­ets als dé Vlam­ing of dé moslim” − Amani El Had­dad

“Het is onze bedoel­ing om moslims die plan­taardig eten, in con­tact te bren­gen met andere organ­isaties die daarmee bezig zijn. Deze organ­isaties trekken echter heel vaak een wit pub­liek aan. We proberen con­nec­ties te leggen en diverse stem­men te lat­en horen, zodat het debat omtrent plan­taardig eten ver­rijkt wordt. We organ­is­eren inter­levens­beschouwelijke pan­elge­sprekken om over moti­vaties voor veg­e­tarisme te prat­en. Daar­naast hebben we een kaart gemaakt om te tonen waar je in Gent plan­taardig kan gaan eten. ‘Halal’ wordt heel vaak negatief voorgesteld in de media, maar op deze manier lat­en we zien dat de term zo veel meer belichaamt dan alleen het onver­doofd slacht­en. Veg­e­tarische maalti­j­den zijn ook gewoon halal.”

Het Gentse verhaal

Vroeger bevond het cen­trum van de werk­ing van VOEM zich in Antwer­pen, maar over de jaren heen is dit ver­schoven naar Gent. De Gendt ziet hier­voor enkele goede rede­nen. “Gent heeft, in tegen­stelling tot Antwer­pen, heel lang slechts één grote migrantenge­meen­schap gek­end: de Turkse tex­tielar­bei­ders. De andere nation­aliteit­en vor­m­den kleine min­der­he­den. VOEM heeft van in het begin op die diver­siteit inge­speeld en heeft voor een plat­form gezorgd. Ten tweede is Gent een pro­gressieve stu­den­ten­stad die bruist van de cre­ativiteit. Ten derde zorgt de klein­scha­ligheid van Gent dat het moeil­ijk is om elka­ars leefw­ereld te ont­lopen. Mensen moeten dus met elka­ar samen­werken en dat zorgt voor een zekere eigen­heid.”

“Ten slotte heeft het Gentse mid­den­veld al decen­nia lang een goede relatie met het stads­bestu­ur. In de jaren 90 kwam de paarse coal­i­tie aan de macht en die hechtte veel belang aan het mid­den­veld. Het huidi­ge stads­bestu­ur zet nog duidelijk­er in op die ver­sterk­ing van het mid­den­veld. Er is veel vertrouwen en dat geeft veel ruimte voor socio­cul­turele exper­i­menten. In Antwer­pen staat het stads­bestu­ur al sinds de jaren 90 weig­er­achtig tegen­over zelfor­gan­isaties van min­der­he­den. Dat zorgt tot op heden voor een moeil­ijkere sit­u­atie.”

El Had­dad werk­te vroeger in Antwer­pen voor VOEM en beaamt het unieke karak­ter van Gent. “Ik merk hoe het stads­bestu­ur hier hele­maal anders omgaat met zelfor­gan­isaties en hoeveel vertrouwen wij kri­j­gen. Ze nemen ons au serieux en schep­e­nen komen naar onze even­e­menten, ter­wi­jl Antwer­pen een grotere stad is met veel meer struc­turele bar­rières.”

Toekomstige uitdagingen

Sinds vorig jaar is de visie op zelfor­gan­isaties onder druk komen te staan. Het huidi­ge regeer­akko­ord stelt dat organ­isaties die seg­re­gatie in de hand werken of op etnis­che afkomst terug­plooien, niet langer gesub­si­dieerd zullen wor­den. El Had­dad duidt dat VOEM een posi­tieve beo­ordel­ing gekre­gen heeft zon­der aan­dacht­spun­ten: “We hecht­en veel belang aan het over­sti­j­gen van de eigen achter­grond om zo meer in con­tact te tre­den met anderen. Die con­nec­tie met de Vlaamse samen­lev­ing is heel belan­grijk. We mak­en deel uit van deze maatschap­pij, zon­der de eigen cul­turele bagage te ver­looch­enen.”

Hoe houdt VOEM zich als ‘verbindende’ organ­isatie staande in een tijd die wordt geken­merkt door toen­e­mende polaris­er­ing? “Soms komen er mensen met bepaalde vooro­orde­len die in het begin wat kri­tiek hebben,” merkt El Had­dad op, “maar door de dialoog aan te gaan en naar verbind­ing te zoeken lukt dat soms wel om elka­ar te begri­jpen. We zetten tegen­wo­ordig heel erg in op onze online werk­ing, zek­er aangezien par­ti­jen zoals Vlaams Belang enorm hebben geïn­vesteerd in online cam­pagnes. We willen de mensen over­stelpen met posi­tieve bood­schap­pen, omdat we ook echt tegengewicht willen bieden aan die polaris­er­ing.”

Mensen zullen zich alti­jd vra­gen bli­jven stellen en het is dus belan­grijk om die te bli­jven beant­wo­or­den − Tina De Gendt

De Gendt stelt dat er een grote groep is die nog niet vastz­it in een extreme ide­olo­gie, maar die nog alti­jd een soort van open­heid bewaart. “VOEM is een paar jaar voor Zwarte Zondag ontstaan en is sterk gegroeid door­dat mensen zich in de nasleep van die verkiezin­gen enorm veel vra­gen begonnen stellen over wat de islam eigen­lijk is. Er was heel veel onwe­tend­heid: het onder­wi­js leerde niks over diver­siteit, migratie of islam en mensen geloof­den sim­pel­weg wat op tv kwam. VOEM is toen in het hele land uit­leg gaan geven en dat heeft toch wel een invloed gehad. Ons onder­wi­js en de beeld­vorm­ing in de media veran­deren echter niet zo snel en der­tig jaar lat­er zit­ten we met een nieuwe groep mensen die met dezelfde vra­gen als der­tig jaar gele­den zit­ten. Zolang die vra­gen gesteld wor­den, is er hoop. Het is belan­grijk om die te bli­jven beant­wo­or­den en dat is wat VOEM doet.”