U mag langzaam beginnen panikeren

Het is beangsti­gend als je erbij stil­staat dat het inter­net pas sinds 1989 echt com­mer­cieel gebruikt wordt, aangezien het tegen­wo­ordig het fun­da­ment vormt van ons alledaagse lev­en. De tijd waarin het een keuze was om een deel te vor­men van het World Wide Web is immers al lang voor­bij. We wor­den geboren op het inter­net en zullen er waarschi­jn­lijk ook op ster­ven.

Toch is het belan­grijk om te besef­fen dat het inter­net nog steeds relatief jong is en er zek­er op ethisch vlak nog een hele hoop onopgeloste prob­le­men zijn waar we van­daag mee wor­den gecon­fron­teerd. Rus­land zou Face­book gebruikt hebben in de Amerikaanse verkiezin­gen, Chi­na is begonnen aan een online soci­aal kredi­et­sys­teem en de pres­i­dent van de VS com­mu­niceert voor­namelijk via Twit­ter. We kri­j­gen zo langza­mer­hand het gevoel in een aflev­er­ing van ‘Black Mir­ror’ te zit­ten.

“We wor­den geboren op het inter­net en zullen er waarschi­jn­lijk ook op ster­ven”

Iemand die deze morele dilemma’s onder­zoekt, is Katleen Gabriels, moraal­filosofe aan de TU Eind­hoven. Zij ontkracht enkele mythes die vaak geas­so­cieerd wor­den met ethiek en tech­nolo­gie:

1. “Technologie is neutraal”

De sociale media hebben het niet makke­lijk sinds de verkiezin­gen van 2016. Face­book wordt ervan beschuldigd ‘fake news’ te ver­sprei­den, sociale bubbels te creëren en Rus­sis­che pro­pa­gan­da te ver­sprei­den. Mark Zucker­berg lijkt hier echter koelt­jes mee om te gaan. Uit zijn com­men­taar op de beschuldigin­gen blijkt dat de jonge CEO gelooft dat Face­book geen blaam tre­ft. “Face­book is slechts soft­ware, waar je die soft­ware voor gebruikt, kiest de gebruik­er zelf.”

Vol­gens Gabriels is dit geen uit­zon­der­lijke opvat­ting. “Nog steeds gaan erg veel mensen ervan uit dat tech­nolo­gie iets neu­traals is. Deze stelling is echter fout; iedere vorm van tech­nolo­gie, zelfs zoi­ets banaals als een bril, draagt een waardeo­ordeel in zich mee. Als mensen de behoefte hebben om iets uit te vin­den, wil dat waarschi­jn­lijk zeggen dat ze niet tevre­den zijn met hun huidi­ge manier van lev­en of gedreven wor­den door een drang naar vooruit­gang. In bei­de gevallen hebben we te mak­en met een waardeo­ordeel over onze wereld. En zelfs de vorm van een prod­uct wordt beïn­vloed door de nor­men en waar­den van onze maatschap­pij. Is het zo bijvoor­beeld niet gek dat veel veg­e­tarisch eten de vorm van vlees nabootst of het meeste speel­go­ed ‘voor meis­jes’ nog alti­jd roze is?”

Dezelfde opvat­ting geldt voor sites en apps. “Het is bijvoor­beeld echt ver­bi­jsterend hoeveel mensen er op dit ogen­blik nog steeds van uit­gaan dat de rangschikking van de zoekre­sul­tat­en bij Google zou gebeuren op basis van rel­e­vantie of betrouw­baarheid. In de prak­tijk werkt Google namelijk met een heel ingewikkeld algo­ritme. Dat algo­ritme zorgt ervoor dat iedere gebruik­er geïn­di­vid­u­aliseerde zoekre­sul­tat­en kri­jgt, gebaseerd op voor ons onbek­ende data. Natu­urlijk is het ook mogelijk om je weg naar de top van de zoekre­sul­tat­en te kopen. Dat is meestal het geval bij de eerste resul­tat­en.”

2. “Mensen gedragen zich anders online”

Door de hoeveel­heid stalk­ers en trolls op het inter­net gaan we er graag van uit dat mensen zich anders gedra­gen op het inter­net dan in ‘het echte lev­en’. Mensen lijken veel narcis­tis­ch­er, gemen­er, sar­castis­ch­er en irra­tionel­er te zijn wan­neer ze achter een scherm zit­ten. Ook dat beeld van een gedragsveran­der­ing is echter niet meer dan een mythe.

“Op zich veran­dert menselijk gedrag niet wan­neer we een virtuele ruimte betre­den. Dat het idee dat we online een andere vorm van moraliteit zouden aan­nemen fout is, werd al enkele jaren gele­den exper­i­menteel aange­toond. Over het alge­meen stellen mensen zich in een sociale sit­u­atie voor zoals ze dat in een gesprek of een brief zouden doen, maar moreel gedrag kan wel sterk beïn­vloed wor­den door de con­text. Onze nor­men en waar­den gaan dus niet veran­deren, maar het inter­net gaat som­mige waar­den uitver­groten en andere inperken.”

“Dat heeft ook te mak­en met het feit dat de meeste sites irra­tion­eel gedrag aans­poren, wat uit­er­aard haaks staat op het nemen van door­dachte ethis­che beslissin­gen. Likes op Face­book activ­eren bijvoor­beeld het belonings­cen­trum in onze herse­nen en op Ama­zon kan je via de dash but­ton een prod­uct bestellen zon­der zelfs je reken­ingnum­mer te moeten geven. Al die knop­jes, gelu­id­jes en noti­fi­ca­tions zor­gen ervoor dat we veel irra­tionel­er gaan han­de­len.”

3. “We hebben nog geen ethische problemen met AI”

Als we aan Arti­fi­ciële Intel­li­gen­tie (AI) denken, denken we aan robots uit Sci-Fi films die ons doen twi­jfe­len over wat het pre­cies betekent om menselijk te zijn. De filosofis­che vraagstukken uit films en series zoals ‘West­world’ en ‘Ex machi­na’ gaan dan ook voor­namelijk over deze grens tussen mens en machine. “Daar zijn we echter nog hele­maal niet”, verk­laart Gabriels.

“Als we het hebben over arti­fi­ciële intel­li­gen­tie, is het heel belan­grijk om te pre­cis­eren wat daarmee pre­cies bedoeld wordt. Cog­ni­tief is AI al lang veel slim­mer dan wij; een reken­ma­chine was dat al. Op vlak van sociale of emo­tionele intel­li­gen­tie staan com­put­ers echter nog ner­gens. Ook een vorm van zelf­be­wustz­i­jn hebben ze nog lang niet.”

“Toch wordt AI al op heel veel domeinen ingezet, bijvoor­beeld voor de automa­tis­che piloot van een vlieg­tu­ig of drones in het leg­er. Die com­put­ers draaien ook op algo­rit­men die beslissin­gen mak­en op basis van verza­melde data, zoals bij Google het geval is. Dat stelt ons echter voor morele dilemma’s wan­neer zo’n drone of vlieg­tu­ig een fout maakt. Nie­mand kan hier immers nog ver­ant­wo­ordelijk voor gesteld wor­den.”

“Nu zit er nog steeds een sol­daat met een knop achter het scherm van de drones, maar vanaf het moment dat drones volledig onafhanke­lijk zullen oper­eren, zal het lastiger wor­den om ver­ant­wo­ordelijken aan te duiden voor eventuele ongelukken met onschuldige slachtof­fers. Dat iets zon­der bewustz­i­jn mensen zou gaan ver­mo­or­den, is een heel eng idee”, vertelt Gabriëls.

4. “Alles komt wel goed”

Vaak hebben we als maatschap­pij het gevoel dat alles wel goed komt: een soort van blind opti­misme in vooruit­gang. In de prak­tijk zien we echter dat dit niet alti­jd het geval is, en zek­er niet bij tech­nolo­gie. Tech­nolo­gie heeft heel veel toepassin­gen en als we geen toezicht houden op hoe tech­nolo­gie gebruikt kan wor­den, kan dat wel eens heel nare gevol­gen hebben.

“Het gebeurt het nog maar zelden dat tech­nolo­gie als pri­mair doel heeft om de men­sheid te helpen”

“Op dit moment gebeurt het nog maar zelden dat tech­nolo­gie zo wordt ont­wor­pen dat het als pri­mair doel heeft om de men­sheid te helpen. De vooruit­gang is nu gericht op winst, en niet op sociale vooruit­gang. Onze autonomie en pri­va­cy zijn al duidelijk slachtof­fers gewor­den van onze blinde drang naar tech­nis­che snuf­jes, en daar prof­iteren enkele monop­o­lies maar al te graag van. Wij moeten als men­sheid zo snel mogelijk een con­ver­sa­tie proberen te hebben over wat kan en niet kan op het inter­net. Anders zullen onze morele prob­le­men nog veel grot­er wor­den.”