Social change (made in China)

‘Het boek is alti­jd beter dan de film’ is een van die wijshe­den die wij trotse, jonge intel­lectue­len, graag te pas en te onpas gebruiken. Van Har­ry Pot­ter tot The Fault in Our Stars, deze hypothese lijkt beter bewezen te zijn dan de gemid­delde wet in de fys­i­ca. Maar de uitvo­er­ing is niet alti­jd slechter dan de the­o­rie. Neem nu bijvoor­beeld Nine­teen-Eighty Four, het befaamde werk van George Orwell. In dat boek intro­duceert Orwell de taal ‘Newspeak’, een taal die poli­tiek ont­wor­pen is met als doel om de bevolk­ing fun­da­menteel in haar denken te beperken. De vol­maak­te cen­su­ur. Werkt dit idee in de prak­tijk? We kijken naar Chi­na.

De Volk­sre­pub­liek Chi­na is van­daag in het bez­it van een van de meest ver­nuftige sur­veil­lance-sys­te­men ter wereld. Alles wat je buiten de norm zou dur­ven uitkra­men, online of in formele omgevin­gen, komt je qua­si zek­er duur te staan. Behalve een grondig gebrek aan goede poli­tieke memes, betekent dat ook dat vri­jwel iedere vorm van soci­aal verzet steeds vroeg de kop in wordt gedrukt. Is er nog verzet in deze Orwelli­aanse nacht­mer­rie?

The Great Firewall

Sinds Pres­i­dent Xi Jin­ping aan de macht is gekomen, heeft de Chi­nese taal langza­am zijn eigen dig­i­tale Newspeak uit­ge­bouwd. West­erse nieuws­sites zoals de New York Times en sociale media zoals Face­book, Insta­gram en Twit­ter zijn er pre­ven­tief ver­bo­den. De Chi­nese over­heid gaat zelfs zo ver in haar lust voor con­t­role dat ze haar eigen sociale­me­di­aplat­form WeChat heeft gecreëerd, waar­bij alle con­tent en bericht­en gefil­terd en gescreend wor­den op mogelijke beledigin­gen tegen­over de Volk­sre­pub­liek of op ver­bo­den onder­w­er­pen. Zo creëert de Chi­nese media een alter­natieve realiteit, waarin geen plaats is voor gevaar­lijke woor­den of hastags.

De Chinezen tonen zich echter stukken rebelser dan hun Orwelli­aanse tegen­hang­er. Zo is het bijvoor­beeld niet toeges­taan de pres­i­dent op een of andere manier te bespot­ten. Op deze cen­su­ur werd echter inven­tief gereageerd door de pres­i­dent op aller­lei andere sub­tiele manieren belache­lijk te mak­en. Zo ontstond er een gigan­tis­che meme­hype om de pres­i­dent af te beelden als Win­nie The Pooh, op wie hij klaar­blijke­lijk zou lijken. Eens de over­heid dit doorhad, ontstond de bizarre regel dat alle afbeeldin­gen van, of ref­er­en­ties naar Win­nie The Pooh ook ver­bo­den wer­den.

The Rise of the Planet of the Rijstkonijnen

Een ander voor­beeld waar­bij de Chi­nese bevolk­ing de strenge cen­surering probeerde te omzeilen, is de #MeToo-beweg­ing. De opkomst van #MeToo-getu­igenis­sen in Chi­na ver­liep niet van een leien dak­je. Een­der wie het waagde het onder­w­erp van sek­suele aan­rand­ing zelfs maar aan te halen werd raar aangekeken of erg­er, gecen­sureerd. Maar in het najaar van 2018 kwa­men steeds meer gevallen aan het licht over jonge stu­dentes die sek­sueel geïn­timideerd (of erg­er) waren geweest door hun prof­fen. Daar­door plaat­sten steeds meer mensen afbeeldin­gen of bericht­en online in ver­band met #MeToo. Opval­lend is dat de meeste vrouwen die naar voren kwa­men geen Hol­ly­wood-ster­ren waren, maar jonge en hoogopgelei­de Chi­nese vrouwen.

Behalve een grondig gebrek aan goeie poli­tieke memes, wordt door de Chi­nese cen­su­ur ook vri­jwel iedere vorm van soci­aal verzet steeds vroeg de kop in gedrukt.

Sek­suele aan­rand­ing is een extra gevoelig onder­w­erp in Chi­na. Mao Zedong, oprichter van de Volk­sre­pub­liek Chi­na, ver­wees in zijn Rode Boek­je naar de gelijkheid tussen man en vrouw als een van de pil­laren van de repub­liek. De mas­sale hoeveel­he­den sek­suele aan­rand­ing en het gebrek aan een duidelijke strafwet­gev­ing zijn dus niet alleen onethisch, maar druisen ook in tegen de Chi­nese pro­pa­gan­da.

Toch was de reac­tie van de over­heid uit­er­aard om alles weer te cen­sur­eren en ogen­blikke­lijk te ver­bieden. Daar­bij werd de Chi­nese inven­tiviteit alweer onder­schat. Alter­natieve ver­wi­jzin­gen naar #MeToo spron­gen als pad­den­stoe­len uit de grond. ‘Me too’ lijkt fonetisch erg sterk op de Chi­nese woor­den ‘Mi’ en ‘Tu’, wat samen zoveel betekent als ‘rijstkoni­jn’. Na de plotse pop­u­lar­iteit van Win­nie The Pooh wer­den Chi­nese sociale media geplaagd door een zwerm aan rijstkoni­jn­t­jes. Tot nu toe niks nieuws onder de zon. Maar in tegen­stelling tot veel van onze memes, waren de rijstkoni­jn­t­jes niet weg na een week. De vele vre­selijke ver­halen over sek­suele aan­rand­ing bleven bin­nen­stromen en onder­tussen kon zelfs de Chi­nese over­heid de knaagdieren niet meer negeren. Een onderdeel over sek­suele aan­rand­ing werd toegevoegd aan het strafwet­boek en de eerste aan­ran­ders staan ein­delijk terecht voor hun mis­daden.

Newspeak, old story

Orwell blijkt dus alleszins geen gelijk te kri­j­gen. De #MeToo-beweg­ing is erin ges­laagd de eerste mass­abe­weg­ing te zijn in Chi­na sinds de beruchte opstanden op het Tianan­men­plein, en waarschi­jn­lijke de eerste suc­cesvolle sociale volks­be­weg­ing sinds de com­mu­nis­tis­che rev­o­lu­tie. Toch is dat nog geen reden om voor­barig vic­to­rie te kraaien. Chi­na is nog verre van het soci­aal vooruit­strevend land dat het beweert te zijn in zijn pro­pa­gan­da. En de Chi­nese regering is nog alti­jd druk bezig met het opsporen van ongewen­ste woor­den en afbeeldin­gen.

Waar geen woord is, is alti­jd een Britse beer of een tar­wek­naagdi­er.

Toch geven de recente ontwik­kel­ing ook hoop. Niet alleen hebben Chinezen ein­delijk de legale mid­de­len gekre­gen om hun aan­ran­ders aan te kla­gen, maar ook lijken we ein­delijk een antwo­ord te hebben op de zwart­gal­lige hypothese van Orwell. Ken­nelijk is het ver­bieden van woor­den niet genoeg om verzet de mond te sno­eren. Waar geen woord is, is alti­jd een Britse beer of een tar­wek­naagdi­er.