Oorspronkelijk gepubliceerd op 22/09/2025 – 8:04 door Leone Mattheus
Dit artikel werdt oorpronkelijk gepubliceerd op de oude Schamper site. Toen deze uit gebruik werd genomen, werden alle artikels overgezet.
De Belgische universiteiten ademen een geschiedenis van verzet, een fenomeen dat ontstond vlak na de Tweede Wereldoorlog in 1945. Sinds die tijd hebben studenten pamfletten als wapens gehanteerd en de straat als openluchtpodium: woorden en acties die riepen om democratie, sociale rechtvaardigheid en wereldwijde solidariteit. Studenten protesteerden al tegen Franco in Spanje in 1946, discussieerden over de koningskwestie en streden voor een Vlaams Leuven. Ze stonden schouder aan schouder met arbeidersstakingen, marcheerden tegen oorlog en vochten voor de rechten van vrouwen en queer proffen zoals Eliane Morissens. Door de decennia heen bleef hun engagement onverminderd: tegen besparingen, tegen restrictief asielbeleid, tegen de dreiging van de Golfoorlog.
Universiteit in opstand
Aan de Universiteit Gent ontvouwde zich in de jaren 1970 en 1980 een broeihaard van spanning en confrontatie rond apartheid in Zuid-Afrika. Studentenorganisaties als de Nationalistische Studentenvereniging (NSV) en de pro-apartheidsvereniging Protea, stonden herhaaldelijk in het brandpunt van het debat. Op 2 februari 1981 organiseerde de NSV een zogenaamde ‘vriendschapsavond’ die in werkelijkheid een propagandistisch etalagepodium was voor het apartheidsregime. Ondanks felle protesten van het Gentse Anti-Fascistisch Front, de VVS-Studentenvakbeweging en een regen van pamfletten, stond rector Cottenie de NSV toe het auditorium te betreden. Actievoerders werden door de politie tegengehouden, terwijl aanvallen op fotografen de geladen en vaak gewelddadige sfeer onderstreepten.
Sinds die tijd hebben studenten pamfletten als wapens gehanteerd en de straat als openluchtpodium: woorden en acties die riepen om democratie, sociale rechtvaardigheid en wereldwijde solidariteit
Tegelijkertijd lieten anti-apartheidscomités, zoals het Aktiekomité Boycot Apartheid (ABA), van zich horen via pamfletten, petities en een indrukwekkend aanbod van educatieve initiatieven: lezingen, simulatiespelen, debatten. Instrumenten om studenten en academici te confronteren met de harde realiteit van mensenrechtenschendingen in Zuid-Afrika. De economische argumenten van Protea, zoals het pamflet van professor Vlerick dat waarschuwde voor vermeende werkloosheid en economische schade door boycots, verhulden de kern van de zaak: de systematische onderdrukking en het racistische fundament van apartheid. Confrontaties rond colleges, zoals de botsing met professor Van Meerhaeghe, legden de breuklijnen bloot tussen pro- en anti-apartheidsgroepen en toonden de complexe rol van academici in dit strijdtoneel. Debatten, zoals de chaotische ‘Rouwdag tegen Apartheid’, waarin vragen geblokkeerd werden en storend publiek de orde verstoorde, illustreerden zowel de intensiteit van studentenactivisme als de felle ideologische strijd binnen de universiteit.
Leone Mattheus
Academisch antwoord
Naast het activistische klimaat rond sociale en politieke kwesties, ontstond in de jaren 1970 ook een intellectueel verzet tegen het beperkte en fragmentaire Afrika-onderzoek aan de universiteit. Interdisciplinariteit stond in de prille studies over ontwikkelingssamenwerking nog nauwelijks op de kaart, en de bestaande opleidingen waren vaak versnipperd of sterk taalkundig georiënteerd. De oprichting van de Afrika-vereniging van de Rijksuniversiteit Gent (AVRUG) in 1972 bood daar een tegenwicht. Van meet af aan wilde AVRUG niet alleen een contact- en informatieplatform zijn voor studenten en alumni, maar ook de leemtes binnen het Interfacultair Studie- en Vormingscentrum voor Ontwikkelingssamenwerking (ISVO) opvullen. Onder leiding van pioniers als Van Spaandonck, kunsthistoricus Burssens en landbouwkundige De Wilde, stimuleerde de vereniging samenwerking tussen onderzoekers uit diverse disciplines, van linguïstiek en etnologie tot kunstgeschiedenis en landbouwkunde, met als doel een bredere en meer omvattende aanpak van Afrikaanse ontwikkelingsvraagstukken.
AVRUG stond aan het roer van een levendig intellectueel landschap: ze organiseerde congressen, studiegroepen, tentoonstellingen en lezingen, en bundelde haar ontdekkingen en projecten in het Nieuwsbulletin, dat later het AVRUG-bulletin werd. Het doel was glashelder: een genuanceerd, diepgaand beeld van Afrika bevorderen, voorbij de oude koloniale clichés en de eenzijdige voorstelling van honger en armoede. Tegelijk bood AVRUG een stevige houvast voor de opleiding Afrikanistiek aan de Universiteit Gent, de enige volwaardige universitaire Afrika-opleiding in België. Ondanks schaarse middelen bleef de vereniging een onmisbare brug tussen academisch onderzoek en het brede publiek, en later ook tussen universiteit en multiculturele samenleving via het Centrum voor Mondiale Vorming.