(On)bewust: Over internering, schuld en boete

Over het sni­jvlak tussen psy­chisch leed en maatschap­pelijke bescherming woek­ert sinds mensen­heuge­nis een hevige dis­cussie. Bei­de kan­ten wer­pen cru­ciale vra­gen op: hoe wordt bepaald wie psy­chisch ‘ziek’ is? Wie stelt zo’n diag­nose? Waarte­gen bescher­men we ons: de con­frontatie met een dis­func­tion­eel per­soon of een dis­func­tion­eel sys­teem?

Het verleden van waanzin

“His­to­ry rhymes”, sprak beroemd schri­jver Mark Twain aan het begin van de twintig­ste eeuw. Met deze gevleugelde woor­den in het achter­hoofd schreef his­tori­cus Michel Fou­cault zijn ‘Geschiede­nis van de waanzin in de zeven­tiende en acht­tiende eeuw’, een chro­nol­o­gisch onder­zoek naar de invloed van de samen­lev­ing op het con­cept van waanzin.

De ouwe dorps­gek, die een plek had in de mid­deleeuwse samen­lev­ing en zo enige vorm van vri­jheid genoot, ver­loor deze bij de over­gang naar de vroeg­mod­erne tijd. De vreemde maar geza­pige man van op de hoek werd een per­sona non gra­ta: een gevaar­lijk iemand die achter slot en gren­del hoorde, of een ziek indi­vidu dat een medis­che studie en behan­del­ing vergde. Het antwo­ord op deze veran­der­ing bood het ges­ticht, een plek waar de onre­delijke gek onder het alziende oog van de aliënis­ten werd geplaatst. Deze nieuwe cat­e­gorie art­sen onder­wierp de patiënt aan een traite­ment morale, een behan­del­ing die de irra­tionele gek wat zin moest bijbren­gen zodat hij terug zou kun­nen func­tioneren in de rationele wereld.

In de acht­tiende eeuw kwam er met de sti­j­gende aan­hang van het pos­i­tivisme een omme­keer: dankz­ij de ‘weten­schap’ dacht­en we te snap­pen waarom iemand zich vreemd gedroeg, gin­gen we dit gedrag cat­e­goris­eren en uitein­delijk als ziek­te bestem­pe­len. Zelfs psy­chi­aters kon­den niet aan de allure van het objec­tieve weten te weer­staan en doken het nat­u­ralis­erende ver­toog in dat voor­taan gebruikt zou wor­den om waanzin te verk­laren.

Idem, Idem

De geschiede­nis van de waanzin blijkt nauw ver­bon­den met die van interner­ing: lange tijd bestond slechts een vage grens tussen vero­ordeelden en psy­chi­a­trische patiën­ten. Zo duiken diag­noses als ‘folie morale’ en ‘psy­chopathie’, voor­lop­ers van de psy­chopatholo­gie van van­daag, vaak op in oude patiën­ten­reg­is­ters van het Guis­lain. Opval­lend is dat veel van deze diag­noses aange­vuld zijn met een reeks ‘idems’, die op de uitzicht­loze sit­u­atie van de patiënt in kwest­ie duiden. Dat art­sen dit woord al na een korte obser­vatie neer­pen­den, illus­treert het onver­mo­gen van het psy­chi­a­trische sys­teem om gepaste zorg te voorzien.

Veroordeling van België

Dat onver­mo­gen is in ons land nog niet ver­holpen. Zo komt één op vijf geïn­terneer­den in de gevan­ge­nis terecht, waar het ont­breekt aan ther­a­peutis­che onder­s­te­un­ing. In foren­sis­che vleugels of instellin­gen is er door chro­nis­che over­bevolk­ing immers een teko­rt aan plaat­sen.

“Eén op vijf geïn­terneer­den komt in de gevan­ge­nis terecht”

Bijgevolg is Bel­gië maar lief­st drieën­twintig keer vero­ordeeld door het Europees Hof voor de Recht­en van de Mens (EHRM) omdat het zijn ver­plichtin­gen ten opzichte van geesteszieken niet naleeft. Bij de laat­ste vero­ordel­ing, in sep­tem­ber 2016, besloot het Hof dat het interner­ingssys­teem zelf aan de oorza­ak ligt van de mensen­recht­en­schendin­gen.

Bel­gië kreeg toen twee jaar de tijd om de prob­le­men grondig aan te pakken. Als directe reac­tie hierop ging op 1 okto­ber 2016 al een nieuwe interner­ingswet van kracht die de patiënt een kans moest geven op re-inte­gratie door hem of haar een aangepast zorgtra­ject aan te bieden.

In het heetst van de strijd: (On)behandeld

Naar aan­lei­d­ing van de nieuwe wet hebben de Orde van Vlaamse Balies, Han­del­sreizigers in Ideeën en het Muse­um Dr. Guis­lain de han­den in elka­ar ges­la­gen om aan de hand van een ten­toon­stelling het debat rond foren­sis­che psy­chi­a­trie aan te wakkeren.

Bij bin­nenkomst wordt de bezoek­er meteen gecon­fron­teerd met het ver­haal van mees­tero­plichter Piet Van Haut. Ondanks zijn schree­uw om media-aan­dacht, in beeld gebracht door een reusachtige col­lage van kran­tenknipsels, getu­igt hij in intieme inter­views over zijn een­za­amheid als geïn­terneerde: belang­stelling kan hij kopen, ken­nis­sen heeft hij in overvloed, maar vriend­schap is hem onbek­end.

“De uitzicht­loosheid van opges­loten geïn­terneer­den staat hun cre­ativiteit niet in de weg”

De vol­gende kamers zijn gewi­jd aan de relatie tussen interner­ing en beeldende kun­st. De uitzicht­loosheid van opges­loten geïn­terneer­den, die van­daag om het half jaar geë­val­ueerd wor­den, staat hun cre­ativiteit dus niet in de weg. Dat bewi­jzen de ten­toongestelde werken van o.a. Wölfli en Dren­the. Hun cre­aties zijn ver­vaardigd uit alledaagse mate­ri­alen, die zo hun beperk­te mogelijkhe­den als arti­est aan­kla­gen.

Ten slotte is de bin­nen­tu­in van het muse­um opge­waardeerd tot foto­ga­ler­ij van de nieuw­ste reeks van Sébastien van Mal­leghem. Voor ‘(On)behandeld’ verbleef hij een tijd lang in foren­sis­che instellin­gen, waar hij het dagelijkse lev­en van geïn­terneer­den in aan­gri­jpende beelden vastlegde.