Nacht van de Vrijdenker

Braeck­man lichte voor ons al even een tip­je van de sluier op over zijn uiteen­zetting van het ‘kri­tisch denken’. Het werd een gesprek over bull­shit­de­tec­tors, arti­fi­ciële intel­li­gen­tie en kri­tis­che inter­dis­ci­plin­iteit op de uni­ver­siteit.

Nuttige illusies

In hoev­erre is het vol­gens u mogelijk om alti­jd kri­tisch te zijn? Met andere woor­den, hoe geschikt is de menselijke geest om kri­tisch te denken – of zijn er gren­zen aan?

“Of er gren­zen zijn weet ik niet, maar het is in elk geval niet gemakke­lijk. Er zijn nogal wat belem­merin­gen en we wor­den snel mis­leid door onze eigen zin­tu­igen en door onze eigen manier van denken. Hier­door komen we bijvoor­beeld te makke­lijk tot valse ver­al­ge­menin­gen. We mak­en te snel con­clusies, we wor­den door vooro­orde­len geleid en we hebben het moeil­ijk om foute opvat­tin­gen te cor­rigeren. Kri­tisch denken is niet onmo­gelijk, maar we wor­den als het ware tegengew­erkt door onze eigen ver­mo­gens.”

Zijn er ook voorde­len aan irra­tionele denkpa­tro­nen?

“Wel, wan­neer je de waarheid niet aankunt, kan het nut­tig zijn om jezelf een illusie voor te houden. Mensen blijken zich nogal te verzetten tegen de waarheid, net om zichzelf te bescher­men. Een moed­er zal bijvoor­beeld de laat­ste zijn om toe te geven dat haar kind niet deugt, ze zal dat zelfs bli­jven vol­houden wan­neer haar kind in de gevan­ge­nis zit. Een ander voor­beeld is dat van mensen die ter­mi­naal ziek zijn. Zij bli­jven dat vaak tot op het einde van hun lev­en ontken­nen. Het lev­en in die illusie kan voor jou per­soon­lijk nut­tig zijn, maar ook voor een volk of cul­tu­ur. Wan­neer een volk het gevoel kri­jgt dat ze beter zijn dan anderen, bijvoor­beeld. Of een volk dat zich miss­chien bedreigd voelt en geza­men­lijk beslist dat er maa­trege­len moeten komen. Ook al hoeven zulke zak­en hele­maal niet te klop­pen, toch kun­nen ze een boost geven aan de iden­titeit van dat volk. Daar zijn natu­urlijk voor de hand liggende nade­len aan, zoals de kans op burg­eroor­logen of andere con­flicten. Maar dankz­ij deze schi­jn­bare directe voorde­len voor het volk rak­en zulke irra­tionele denkpa­tro­nen zo gemakke­lijk ver­spreid. Daar komt nog eens bij dat in ons tijd­perk alles nog eens expo­nen­tieel sneller de ronde doet dankz­ij de sociale media.”

“Wan­neer je de waarheid niet aankunt, kan het nut­tig zijn om jezelf een illusie voor te houden” – Johan Braeck­man

Heeft het zin om antwo­or­den te zoeken op vra­gen aan de rand van onze ken­nis, waar de weten­schap of ons kri­tisch denkver­mo­gen hele­maal niet of nog niet bij kun­nen? Ik denk maar aan de vraag of de Big Bang toe­val­lig was of niet, of hoeveel uni­ver­sa er zijn.

“Wel, dat heeft zek­er zin, als het ten­min­ste over reële kwest­ies gaat. Mensen zijn soms geneigd om te zeggen dat weten­schap niet alles kan verk­laren en daarom geloven ze in telepathie of dergelijke onzin. Dus als je het daarop toepast, heeft het natu­urlijk geen zin. Als telepathie niet bestaat, dan hebben we ook het prob­leem niet dat we het niet kun­nen snap­pen. Maar natu­urlijk zijn er vra­gen die ons op dit moment nog serieuze kop­zor­gen bezor­gen en waar we nog niet veel over kun­nen zeggen. Onder­w­er­pen zoals bewustz­i­jn, kos­molo­gie en de fun­da­mentele struc­tu­ur van materie bijvoor­beeld. We mogen niet in de valkuil van het pes­simisme trap­pen. De afgelopen eeuwen alleen al hebben we enorme vooruit­gan­gen gemaakt, ondanks het aan­wezige pes­simisme. Er waren mensen die dacht­en dat we nooit zouden weten wat er zich in het bin­nen­ste van een ster bevin­dt. Het was net toen veel mensen die mening deelden dat weten­schap­pers de rood­ver­schuiv­ing ont­dek­ten waarmee men de chemis­che ele­menten in een ster kon gaan bepalen. Ook werd er geop­perd dat we nooit zouden weten wat lev­en is of waar de mens van­daan komt. Onder­tussen hebben we mol­e­c­u­laire genet­i­ca, pale­on­tolo­gie en evo­lu­ti­ethe­o­rie en weten we al heel wat meer wat lev­en nu pre­cies inhoudt en waar we van­daan komen. Het is gewoon hard werken. Je moet meth­od­es bedenken en je hebt natu­urlijk bepaalde door­brak­en nodig. We kun­nen niet voor­spellen wat we in de toekomst zullen ont­dekken, maar we moeten de hand­doek daarom niet zomaar in de ring gooien.”

“We kun­nen niet voor­spellen wat we in de toekomst zullen ont­dekken, maar we moeten de hand­doek daarom niet zomaar in de ring gooien” –  Johan Braeck­man

 

Artificiële intelligentie

Ziet u de opkomst van arti­fi­ciële intel­li­gen­tie als een plus­punt voor het kri­tisch denken? Kan arti­fi­ciële intel­li­gen­tie op den duur onze rationele beslissin­gen doen voor ons, of moet er dan nog alti­jd een menselijk ele­ment aan te pas komen?

“Ik denk niet dat dat moet, maar de kun­st­matige intel­li­gen­tie van dit moment is eigen­lijk niet op dit soort zak­en gericht; ze is eigen­lijk zeer prak­tisch. Ze zit in smart­phones en aller­lei com­put­ers om het com­plexe lev­en van nu gemakke­lijk­er te mak­en. Er zijn natu­urlijk al verbluffende resul­tat­en geboekt door arti­fi­ciële intel­li­gen­tie, kijk maar naar de com­put­ers die wereld­kam­pi­oe­nen ver­sloe­gen in com­plexe spel­let­jes zoals Go en schak­en. Waarom zouden we dan op den duur geen andere zak­en kun­nen aan­pakken? Com­put­ers hebben een veel grotere denkkracht dan wij en zijn een pak sneller. We kun­nen hen ook zo pro­gram­meren dat ze niet dezelfde fouten zoals wij mak­en. Voor­beelden zoals data-analyse geven ons resul­tat­en die we vroeger nooit voor mogelijk acht­ten.”

“De UGent zegt ons: ‘Durf Denken’, maar zo’n houd­ing zit helaas niet sys­tem­a­tisch bij iedereen inge­bakken” – Johan Braeck­man

Zou er meer aan­dacht moeten zijn voor het kri­tisch denkver­mo­gen in de maatschap­pij? Zou er bijvoor­beeld een vak over logisch redeneren moeten zijn op school?

“Wel, ik pleit daar al lang voor. Ik denk dat je dat al in de lagere school kunt aan­bieden. Het door­prikken van dro­gre­de­nen, het leren omgaan met pseudoweten­schap­pen, bijgeloof etc. Het zou natu­urlijk heel nut­tig zijn dat kinderen, tieners en vol­wasse­nen alle­maal feit en fic­tie kun­nen onder­schei­den. Zo zouden ze bijvoor­beeld een bull­shit­de­tec­tor kun­nen aankweken op het inter­net. De Uni­ver­siteit Gent zegt ons: ‘Durf denken’, maar zo’n houd­ing zit helaas niet bij iedereen sys­tem­a­tisch inge­bakken. Het komt wel voor in veel vakken, maar een overkoe­pe­lend geheel, zoals dat in de Angel­sak­sis­che wereld bestaat, is er niet. Neem nu de inzicht­en van iemand als Daniel Kah­ne­man. Dat is iemand die nog steeds leeft. Hij toont aan hoe slecht we zijn in het omgaan met toe­val en waarschi­jn­lijkheid. Voor bij­na elke stu­dent is dat een nobele onbek­ende, maar zijn inzicht­en zouden even belan­grijk geacht moeten wor­den als die van de groot­ste weten­schap­pers aller tij­den. Iedereen heeft wel al eens van Sig­mund Freud geho­ord, maar Freud heeft niets verteld waar we iets aan hebben. Toch kent iedereen Freud, maar bij­na nie­mand kent Kah­ne­man. Kah­ne­mans inzicht­en zijn niet alleen hand­ig voor psy­cholo­gen, maar ook voor inge­nieurs, dok­ters enzoverder, maar door­dat we alle­maal in vak­jes en fac­ul­teit­en zit­ten, wordt ken­nis amper overge­dra­gen van vakge­bied tot vakge­bied. Daar moeten we iets aan veran­deren.”