Lang leve de leugen!

Op de avond van de Stu­dent Kick-Off werd Gent geteis­terd door grim­mige bericht­en over steek­par­ti­jen en ander geweld, spec­i­fiek gericht naar stu­den­ten die bij een verenig­ing zit­ten en dus te herken­nen zijn aan hun lin­t­je. Mensen deden hun lin­t­jes uit en ver­plaat­sten zich enkel in groep. Na enkele angstige uren liet de Gentse poli­tie via hun sociale­me­di­akanalen weten dat er niks van aan was. Tot op van­daag zijn er echter stu­den­ten die zich op straat alleen niet veilig voe­len. Hoe komt het dat desin­for­matie en fake news zo’n grip op ons hebben? En wat voor risico’s houdt dat in?

Desinfowat? 

Com­plot­denken en fake news zijn zo oud als de mens zelf: de Romeinen waren ook al scep­tisch over hoe Rome nu écht is afge­brand, de pest werd jaren­lang in joodse schoe­nen geschoven, maar sociale media hebben de aard en de schaal van het fenomeen volledig veran­derd. Online ver­wi­jt men elka­ar gretig fake news en desin­for­matie te ver­sprei­den, maar wat is dat nu pre­cies?

Bij gebrek aan een bevredi­gende verk­lar­ing gaat men op zoek naar wilde ver­halen

De deskundi­gen­groep voor fake news en online desin­for­matie van de Europese Com­missie (HLEG) definieert desin­for­matie als “alle vor­men van valse, inac­cu­rate, of mis­lei­dende infor­matie die ont­wor­pen, gep­re­sen­teerd en gepro­moot wordt om opzettelijk pub­lieke schade te veroorza­k­en of winst te mak­en”. Daarin zit meteen ook de reden waarom mensen desin­for­matie ver­sprei­den: maatschap­pelijke desta­bil­isatie en win­st­be­jag. De Vei­ligheid van de Staat (VSSE) onder­schei­dt fake news, desin­for­matie en com­plot­the­o­rieën in ver­schil­lende pub­li­caties als een maatschap­pelijke dreig­ing die zow­el vanu­it extreem­rechtse als extreem­linkse pro-Rus­sis­che hoek komt. Die Krem­lin­strate­gie zou verdeeld­heid en wantrouwen moeten zaaien ten aanzien van nationale en Europese instanties om de maatschap­pelijke cohe­sie te onder­graven.

Kudde schapen! 

Maar waarom gaan mensen erin mee? In tij­den van cri­sis gri­jpen mensen gretig naar een hou­vast. Desin­for­matie en com­plot­the­o­rieën spe­len in op de ang­sten die insta­biliteit en veran­der­ing met zich mee­bren­gen. Bij gebrek aan een bevredi­gende verk­lar­ing gaat men op zoek naar wilde ver­halen die de uit­leg bieden die men verwacht. Con­fir­ma­tion bias, heet dat. Mensen gaan snel op zoek naar infor­matie die hun eigen vooro­orde­len of the­o­rie beves­tigt. Een over­daad aan infor­matie op het wereld­wi­jde web maakt dat ook meteen een stuk makke­lijk­er.

Verzeild ger­ak­en in een com­plot­the­o­rie valt te vergelijken met een rad­i­calis­er­ing­spro­ces

De pod­cast ‘Com­plot tegen de Waarheid’ − een samen­werk­ing tussen het Han­nah Arendt Insti­tu­ut en De Stan­daard − benadrukt dan ook dat com­plot­denken en fake news inspe­len op psy­chol­o­gis­che processen die we in elk van ons terugvin­den. Ja, zelfs bij jou. Zo is het zien van ver­ban­den waar ze er niet alti­jd zijn, iets evo­lu­tion­airs. De neig­ing om vaak onbestaande patro­nen en betekenis­sen te ont­waren in willekeurige gegevens noemt men ‘apofe­nie’. Je ver­g­root je over­lev­ingskansen wan­neer je te vaak patro­nen ont­waart dan wan­neer je het alle­maal laat passeren. Dat neemt echter niet weg dat het soms ron­duit gevaar­lijk is om ver­strikt te rak­en in een web van com­plot­ten.

Iemand die zijn lev­en wijdt aan weten­schap­pelijk onder­zoek naar kanker, wordt door­gaans com­pe­ten­ter geacht in dat veld dan, zeg maar, Inge­borg. Chemother­a­pie voelt dan ook effi­ciën­ter aan dan gem­ber. Maar in de wereld van desin­for­matie komt die schi­jn­bare evi­den­tie al snel op de helling te staan. Na opzoek­w­erk voor zijn eigen winkel komt de doorsnee samen­zw­er­ings­the­o­rist ook in con­tact met wat men het ‘dun­ning-kruger­ef­fect’ noemt. De mas­sa aan online infor­matie zorgt ervoor dat incom­pe­tente mensen hun eigen ken­nis en com­pe­ten­tie over­schat­ten; ze wanen zich bovengemid­deld com­pe­tent. Daar staat tegen­over dat mensen die effec­tief heel com­pe­tent zijn, zich min­der com­pe­tent schat­ten dan ze werke­lijk zijn.

Medicatie tegen desinformatie? 

Wat kan er tegen fake news en com­plot­the­o­rieën gedaan wor­den? Menige regering zit met de han­den in het haar. Dus ze doen wat ze door­gaans doen: werk­groepen en com­missies opricht­en. Hoe kri­jgt een bron het gezag van de waarheid? Transparantie is essen­tieel. Factcheck­ers tonen bij de ontzenuwing van de leu­gen een uit­ge­brei­de bron­nen­li­jst die elke ont­masker­ing onder­bouwt. Men gri­jpt vaak naar tra­di­tionele media; jour­nal­istieke legit­imiteit is dus essen­tieel. Maar waar ligt de grens tussen een plat­form bieden aan com­plot­the­o­rieën en bericht­geven? Vanaf welk punt is factcheck­en een pleis­ter op een open bot­breuk? Verzeild ger­ak­en in het denkkad­er van een com­plot­the­o­rie valt te vergelijken met een rad­i­calis­er­ing­spro­ces. Het is enorm per­soon­lijk en gaat vaak gepaard met sociale iso­latie. Dat maakt de oploss­ing dan ook ontzettend com­plex. Derad­i­calis­er­ing heeft geen glashelder stap­pen­plan. Ridi­culis­er­ing gaat rad­i­calis­er­ing enkel ver­snellen. Spreken over ‘wap­pies’ ver­hardt het debat wan­neer er juist zo veel nood is aan een con­tinu gesprek.