Is de natiestaat achterhaald?

Doorheen de geschiede­nis zijn we door aller­lei ver­schil­lende volk­eren over­heerst geweest en veel van hun cul­turele ele­menten zijn bli­jven hangen. Dat is zo in Bel­gië, maar geldt ook voor de rest van West-Europa. Zo ver­schil­lend van elka­ar zijn we dus niet. Toch mak­en we het onder­scheid tussen een Belg en een Frans­man. “Zo’n vier­hon­derd jaar gele­den kwam het poli­tiek-economisch project van nati­es­tat­en op. Dat impliceerde dat stat­en een eigen iden­titeit kre­gen en zich kon­den afzetten tegen hun buren die ‘anders’ zijn.”, vertelt Rik Pinx­ten.

Us and them

Er wordt onder­scheid gemaakt tussen ‘wij’ en ‘zij’. Maar wie lat­en we dan toe in de ‘wij’-groep, als we alle­maal bas­taar­den zijn van de ver­schil­lende volk­eren die onze con­treien dom­i­neer­den? Vol­gens Pinx­ten vor­men we een soort arti­fi­ciële iden­titeit van een natie die bestaat uit één volk met een gemeen­schap­pelijke cul­tu­ur. Dat doen we om de com­plexe en gemeen­schap­pelijke geschiede­nis te ver­doeze­len. Om onze eigen iden­titeit te ver­sterken, doen we alsof die ander vijandig en gevaar­lijk is.

Die ideeën rond nationale iden­titeit zijn verre van uit­gestor­ven. Door de sti­j­gende ver­st­edelijk­ing gedurende de laat­ste decen­nia wordt de maatschap­pij steeds meer en sneller gemengd en wordt ons iden­titeits­denken uitgedaagd. Het huidi­ge antwo­ord daarop is het erken­nen van de veel­heid aan iden­titeit­en die naast elka­ar bestaan, wat we ‘mul­ti­cul­tur­al­isme’ noe­men. Maar groepen die naast elka­ar lev­en en elka­ar erken­nen, gaan daarom niet per se in inter­ac­tie met elka­ar. Daarom doet Pinx­ten een oproep tot inter­cul­tur­al­isme. “We moeten leren om over het muurt­je te kijken en in dialoog te gaan met elka­ar. Als we elka­ar beter leren ken­nen, kun­nen we samen beslis­sen hoe we onze maatschap­pij inricht­en.”

Continent zoekt samenwerking 

De bood­schap is duidelijk: om een gemeen­schap op te bouwen, moeten we in dialoog gaan met elka­ar. Dat is in onze Europese gemeen­schap niet anders. We zijn onder­ling ver­bon­den, wat ervoor zorgt dat we elka­ar moeten erken­nen en in dialoog moeten gaan. De nadruk leggen op onze eigen nationale iden­titeit steekt steeds vak­er weer de kop op. Dat verkrampte nation­al­isme ziet Pinx­ten als een ontken­ning van de onder­linge afhanke­lijkheid van elka­ar. Nochtans komen veel ele­menten in ons dagelijks lev­en uit andere uithoeken van de wereld. We eten aar­dap­pe­len en we dra­gen katoe­nen kleren. Hoe kun­nen we het ver­oud­erde idee van de onafhanke­lijke nati­es­taat zomaar in stand houden? Zek­er als alles in de wereld veel meer ver­wo­ven is dan in de 19e eeuw? “Mon­di­ale prob­le­men, zoals migratie en kli­maatop­warm­ing, zijn deels het gevolg van onze west­erse lev­enssti­jl. Deze prob­le­men houden geen reken­ing met arti­fi­ciële lands­gren­zen. We kun­nen niet zomaar op onszelf terug­plooien en de anderen de gevol­gen lat­en dra­gen”, stelt hij.

Mon­di­ale prob­le­men houden geen reken­ing met arti­fi­ciële lands­gren­zen

Europese samen­werk­ing ziet hij als vooruit­gang, al zouden we meer moeten evolueren naar een gemeen­schap. Wan­neer we aan Europa denken, kijken we nog te vaak vanu­it een nation­aal idee. Zelfs bin­nen de EU is het hok­jes­denken van ‘wij’ en ‘de ander’ sterk aan­wezig: “Dat uit zich in de poli­tieke organ­isatie. De min­is­ters die in de Raad zete­len, stem­men elk in het nation­aal belang en werken niet samen aan grotere pro­jecten die hun eigen staat niet op korte ter­mi­jn ten goede komen.”

Identiteitslasagne

Om het samen­lev­ing­sprob­leem te benaderen, denken we best in een veel­lagige realiteit: “Je hebt om te begin­nen de laag van het indi­vidu: nadenken over hoe de samen­lev­ing veel mon­di­aler is gewor­den en hoe we daar met z’n allen mee moeten omgaan. Het prob­leem met deze laag is dat als je de enige bent die zo denkt, je niet veel kan ver­wezen­lijken. We behoren tot ver­schil­lende groepen met diverse waar­den. Het kan dat je bijvoor­beeld fam­i­lie bent van de Rotschilds of je kan iemand zijn die de kost ver­di­ent als werkne­mer. Deze groepen gaan op een heel andere manier de samen­lev­ing benaderen. De Rotschilds hebben min­der belang bij een soci­aal beleid dan werkne­mers. In deze groepen kun je pro­jecten opzetten die zich bewe­gen in de samen­lev­ing. Ik werk nu bijvoor­beeld mee aan een project dat alter­natief en op langeter­mi­jn nadenkt over arbeid en democ­ra­tie (zie kader­stuk, red.)”, vertelt Pinx­ten. 

Hij ver­vol­gt dat de vol­gende laag sinds de Tweede Werel­door­log aan het groeien is: “Door de opkomende ver­st­edelijk­ing wordt het lokaal en stedelijk niveau steeds belan­grijk­er. Op dat niveau kan je het heel moeil­ijk over lan­den hebben. Economis­che hubs bevin­den zich in inter­st­edelijke regio’s en over­schri­j­den de lands­gren­zen. Denk maar aan de driehoek Rot­ter­dam-Antwer­pen-Brus­sel en het drielanden­punt. Het wordt steeds belan­grijk­er om na te denken hoe dergelijke regio’s semi-autonoom kun­nen func­tioneren. Zo is het veel inter­es­san­ter voor havenbedri­jven in het Gentse om samen met het stads­bestu­ur en de omliggende bedri­jven na te denken over afsprak­en. Los van de Bel­gis­che wet­gev­ing hebben zij meer kans om tot efficïente oplossin­gen voor prob­le­men te komen”, aldus Pinx­ten.

Stat­en wor­den steeds min­der rel­e­vant

Het vol­gende niveau is het land, in de mate waarin stat­en nog bestaan. Dit niveau wordt steeds min­der rel­e­vant: “Politi­col­o­gisch onder­zoek toont aan dat de staat sinds de Tweede Werel­door­log func­ties ver­li­est en afs­toot. Die func­ties ver­huizen enerz­i­jds naar bene­den, naar stedelijke regio’s. Zo is Lon­den oneindig veel belan­grijk­er dan het Verenigd Koninkrijk. Anderz­i­jds geven stat­en bevoegdhe­den door aan een hoger niveau: het inter­na­tionale niveau van gemeen­schapsvorm­ing. Dit omvat de Europese Unie, de Verenigde Naties, de NAVO, enzoverder. De oude struc­turen proberen zich daar op een manier tussen te wur­men. Maar zij wegen duidelijk min­der door dan vroeger.”

Om verder na te denken met Rik Pinx­ten en heel wat anderen over alter­natieven voor de huidi­ge manier van samen­leven, kan je op 13 en 14 decem­ber terecht op het Sym­po­sium voor Arbeid en Democ­ra­tie.