Hoe word ik een stoïcijn?

Geen al te fijne gedacht­en, maar vol­gens weten­schap­per-filosoof Mas­si­mo Pigli­uc­ci is het nog al niet naar de wuppe… In één woord: stoï­cisme.

Nieuwe Regels

Tij­dens de Nacht van de Vri­j­denker vertelt Pigli­uc­ci hon­der­duit met Amerikaanse tong­val (én met gevoel voor humor, iets typ­isch voor stoï­ci­j­nen) hoe deze filosofie juist in elka­ar zit. De zaal zit stam­pvol, het pub­liek hangt aan de lip­pen van de sym­pa­thieke pro­fes­sor. De eerste slide wordt getoond en de zaal giert het uit wan­neer Mas­si­mo met een gri­jns verkondigt dat je in een uurt­je antwo­or­den zal kri­j­gen op vra­gen zoals “Waarom leef ik?”, “Wat is het doel van mijn bestaan?”.

Hij vangt aan met een stuk­je geschiede­nis over zichzelf en hoe hij in de filosofie gerold is. Jaren­lang deed hij als weten­schap­per onder­zoek in de genet­i­ca, tot hij plots in een midlife­cri­sis belandde en besloot zijn lev­en en zijn car­rière een nieuwe wend­ing te geven. Hij herin­nerde zich dat hij tij­dens zijn mid­del­bare schoolti­jd gek was op filosofie en besloot er zich jaren lat­er in te verdiepen. Na een zoek­tocht bot­ste hij per abuis op de won­der­lijke wereld van de Stoa. “Op een dag zag ik op Twit­ter het bericht ‘Help ons de stoï­ci­jnse week te vieren’, een wereld­wi­jd ini­ti­atief is dat wordt geor­gan­iseerd door een groep van filosofen en cog­ni­tieve gedragsweten­schap­pers. Je reg­istreert je, down­loadt een hand­boek, doet wat oefenin­gen en vult een vra­gen­li­jst in. Op het eind van de week voelde ik dat dit me echt hielp. Ik bleef dit tot het eind van het jaar doen, mijn vrien­den reageer­den ent­hou­si­ast en vertelden me dat ik veel kalmer was dan voorheen. Nu zijn we vier jaar verder en doe ik het nog steeds.”

Hij doet het nog steeds en meer nog, hij heeft er zelfs een boek genaamd ‘Hoe word ik een stoï­ci­jn’ over geschreven. Het boek zet stoï­cisme uiteen als een betrekke­lijk een­voudi­ge filosofie, gericht op het prak­tis­che met een focus op Jan Modaals bekom­mernissen. Doorheen zijn pre­sen­tatie zet hij – onder­bro­ken door wat lachsalvo’s – de regels van het stoï­cisme uiteen.

Regel n°1: Onderdruk je emoties niet

Stoï­cisme is vol­gens Pigli­uc­ci alles behalve een pok­er­face opzetten of Spock uit Star Trek imiteren, wel inte­gen­deel: “Zon­der emoties zijn we niet gemo­tiveerd om iets te doen. Stoï­cisme gaat niet over onder­drukking van emoties, want als je emoties gaat onder­drukken, dan betekent dit dat het je geen barst meer kan sche­len wat er gebeurt. Dat is het gedrag van een psy­chopaat, en psy­chopat­en, dat willen we niet zijn.” Niet het onder­drukken maar het beheersen van emoties is belan­grijk. Om die reden wordt stoï­cisme vaak gelinkt aan de cog­ni­tieve gedrags­ther­a­pie, want die laat­ste focust zich op het beheersen van emoties. Kort gezegd moet je leren te aan­vaar­den dat je een emotie voelt, waar­na je nadenkt over wat je ermee zal doen. Neem het geval waarin je een woede-uit­barst­ing kri­jgt in de super­markt omdat iemand de laat­ste choco­ladereep meegegritst heeft. Eerst erken je je woede, daar­na ver­laat je de super­markt om een rond­je te wan­de­len. Dit her­haal je opnieuw en opnieuw en gelei­delijk aan kri­jg je je woedeaan­vallen onder con­t­role.

Regel n°2: Laat het los!

“We wor­den opgevoed met het idee dat we meer con­t­role hebben dan we in werke­lijkheid hebben. We lev­en in een bubbel, denk­end dat onze rep­u­tatie of weelde enkel van onze eigen presta­ties afhangen. We hebben het idee dat als we hard werken, we er ook voor beloond zullen wor­den. Dit klopt echter niet, het één lei­dt niet alti­jd tot het andere. Wel, als je hard werkt, is het aan­nemelijk­er dat je daar­voor wordt beloond, maar het is geen garantie. Denk maar aan de finan­ciële cri­sis van 2008. Heel wat mensen werk­ten erg hard, maar het­geen ze had­den ges­paard, verd­ween door iets wat ze niet onder con­t­role had­den. Het prob­leem is dat velen onder ons nog aan­hang­ers zijn van het idee dat als we het goede doen, alles in ons voordeel zal uit­draaien.” Vol­gens Mas­si­mo is dit een kinder­achtig idee dat we maar beter loslat­en. “Als het goed voor hen uit­draait, des te beter. Maar wat je ziet is dat mensen diep teleurgesteld zijn wan­neer het niet goed voor hen uit­draait.” Dat die diepe teleurstelling een voed­ings­bo­dem is voor men­tale prob­le­men, daar hoeven we alvast geen tekeninget­je bij te mak­en.

“Geloven dat als je het goede doet, alles in jouw voordeel zal uit­draaien, is een kinder­achtig idee”

Diepe teleurstelling is geen uniek prob­leem dat enkel in onze tijd voorkomt, ook in het oude Grieken­land zorgde dit voor heel wat kop­zor­gen. Stoï­ci­j­nen uit die tijd bogen zich over het prob­leem en kwa­men tot een prak­tisch advies: “Laat los wat buiten jouw con­t­role valt.” Het per­fecte excu­us om je luiaardbestaan voort te zetten? Niets van, dit is niet waar stoï­cisme rond draait. “Een van de mis­ver­standen over stoï­cisme is dat het een passieve filosofie is, waaron­der ver­staan wordt dat je maar beter niets doet aangezien het toch niets zal uit­mak­en. Dat is absolu­ut niet wat stoï­cisme inhoudt, en als je kijkt naar wie de stoï­ci­j­nen waren, zal je dit beter begri­jpen. Neem Mar­cus Aure­lius bijvoor­beeld, hij was een stoï­ci­jnse filosoof, maar ook een Romeinse keiz­er die te kam­p­en kreeg met een plaag, twee oor­logen, rebel­lie … Dit was niet de man die rustig onderuit zak­te en niets deed, inte­gen­deel. Wat hij wel deed was een soort atti­tude ontwikke­len die het vol­gende zei: ‘Ik zal al mijn energie steken in het nas­treven van wat ik denk dat goed is, maar ik moet ook accepteren dat het uni­ver­sum niet alti­jd zal draaien in de richt­ing die ik wil.’ ” 

Ver­taald naar onze mod­erne tij­den klinkt het idee van Mar­cus Aure­lius zo: “Het is niet de bedoel­ing om niets te doen. Doe alles was je kan, maar ontwikkel tegelijk de atti­tude waar­bij je alle uitkom­sten aan­vaardt, welke ze ook mogen zijn. Soms lopen de din­gen zoals je wil, soms niet. Geni­et ervan als het zo is, maar word niet cha­gri­jnig als het niet zo is.”

Regel n°3: Wees een doemdenker (maar overdrijf niet)

Het lev­en loopt niet alti­jd van een leien dak­je, dus in plaats van kop­pig vast te houden aan ‘Dis­ney­land-fan­tasieën’ dienen we ons voor te berei­den op de rauwe realiteit. Stoï­ci­j­nen noe­men dit de ‘praemed­i­ta­tio mal­o­rum’, een term die vrij ver­taald kan wor­den als ‘doem­denken’ of, zoals Mas­si­mo het zegt, “think­ing about bad shit hap­pen­ing”. “Het idee is dat je inten­sief moet denken aan het­geen waar­van je vreest dat het zal gebeuren, om dan achter­af tot de con­clusie te komen dat het alle­maal best mee­valt. Op die manier bereid je je men­taal voor op din­gen die niet lopen zoals je zou willen.”

Indi­en je – zek­er in de exa­m­en­pe­ri­ode – gezond wil leren doem­denken, dan kan dit aan de hand van twee tips. Eerst en vooral beperk je je doemgedacht­en tot het redelijke. Jezelf zien ster­ven in een auto-ongeluk waar­bij het bloed van de ramen druipt is geen goed idee voor een begin­nel­ing. Begin liev­er met iets een­voudi­gers, zoals je trein mis­sen of porte­feuille kwi­jt­spe­len. Niet enkel de horrorscenario’s, maar ook de tijd moet tot het redelijke beperkt wor­den. Mas­si­mo geeft als tweede tip om het doem­denken te beperken tot vijf minuten, bij voorkeur in de ocht­end.

Regel n°4: Kies een rolmodel

Stoï­ci­j­nen vin­den het belan­grijk dat je je richt naar een rolmod­el. Dit is vol­gens hen nodig om je ver­mo­gen tot oorde­len te ver­fi­j­nen. “De bedoel­ing is om beter te leren oorde­len. Het prob­leem is dat we alle­maal menselijk en dus imper­fect zijn. Als we enkel op ons eigen oordeelsver­mo­gen aangewezen zijn, gaan we zeer gemakke­lijk beslissin­gen nemen die geen steek houden. Je moet je eigen opinie aftoet­sen aan die van anderen, vooral aan diege­nen die beter getraind zijn in een bepaald (vak)gebied. Vol­gens Seneca moet je een ref­er­en­tiepunt hebben, zodat je op die manier kan zien hoe schots en scheef je eigen ideeën zijn. Je selecteert wat mensen van wie je denkt dat ze inter­es­sant zijn en je imi­teert hen. Je probeert je te gedra­gen zoals zij, maar je behoudt je eigen per­soon­lijkheid en eigen oordeelsver­mo­gen. Om dat laat­ste te ver­beteren, moet je je spiege­len aan een rolmod­el.”

“Bij het stoï­cisme ligt de nadruk op het wor­den van een betere per­soon”

Rolmod­ellen zijn niet zo moeil­ijk om te vin­den, het kan werke­lijk iedereen zijn. Een politi­cus, een goede vriend(in), je moed­er en zelfs fic­tieve per­son­ages zoals Her­cules zijn een optie. Voor diege­nen die Trump zouden kiezen, heeft het stoï­cisme echter een antwo­ord: “Er is alti­jd een kans dat er fouten wor­den gemaakt, maar stoï­cisme is een actieve filosofie waar­bij de nadruk ligt op het wor­den van een betere per­soon. Soms kom je dichter bij de waarheid door een hoop din­gen te testen die niet voor je werken.”

De comeback van stoïcisme?

Filosofie op maat van de gewone mens: het klinkt ver­rassend en fris in onze oren, maar decen­nia gele­den zou een Griekse burg­er zijn schoud­ers ervoor opge­haald hebben. Socrates zou het waarschi­jn­lijk zo ver­wo­ord hebben: “Filosofie leer je niet in een zaal, je leert het op straat. Al de rest dat is lar­ie en dat weet je.” Voor ons is filosofie eerder iets dat in de uni­ver­siteit onder­wezen wordt door een stof­fige pro­fes­sor in een tweed­jas­je. Dit ima­go wordt nog steed in de hand gew­erkt door de meerder­heid van de mod­erne acad­emis­che filosofen die vol­gens Mas­si­mo “nog alti­jd arti­fi­ciële voor­beelden gebruiken, zoals het trol­leyprob­leem.” Beet­je bij beet­je schudt filosofie dit stof­fige ima­go van zich af, onder andere door filosofen zoals Mas­si­mo en ook mede door de plotse opkomende inter­esse in prak­tis­che filosofie zoals stoï­cisme. “Niet alleen stoï­cisme, maar ook Boed­dhisme en een aan­tal andere filosofis­che en religieuze lev­enswi­jzen die eerder prak­tisch van aard zijn, komen terug op. Ze zijn heel pop­u­lair omdat mensen nood kri­j­gen aan prak­tis­che richtli­j­nen, zek­er in tij­den waarin er steeds min­der ges­te­und wordt op religie. Dat is zelfs zo in de VS, toch een van de meest religieuze lan­den in het west­erse hal­frond. Het is niet omdat je je niet kan vin­den in een religie, dat je plots geen behoefte meer hebt aan wat begelei­d­ing in je lev­en.”

Dat stoï­cisme juist nu een come­back maakt, is vol­gens Mas­si­mo geen toe­val. “Stoï­cisme en andere Hel­lenis­tis­che filosofieën kwa­men alle­maal op in de Hel­lenis­tis­che peri­ode. Het was een peri­ode van onrust, een peri­ode waar­bij het volk voelde dat er grote veran­derin­gen voor de deur ston­den. Ze had­den er geen con­t­role over, ze wis­ten niet wat te doen met hun lev­en. Om die rede­nen zijn stoï­cisme en andere filosofieën ontwikkeld, en ik denk dat we de par­al­lel kun­nen trekken met de tijd waarin we nu lev­en. Heel wat mensen hebben het gevoel dat ze geen con­t­role hebben over heel wat din­gen.”

“We lev­en in een maatschap­pij met een enorme kloof tussen de armen en de super­rijken, net als in het oude Rome. It’s the same shit”

“Ik denk ook dat er een andere reden is waarom stoï­cisme zijn come­back maakt. Hoewel de spec­i­fieke omstandighe­den anders zijn, bli­jft de menselijke natu­ur het­zelfde. We hebben nog alti­jd te mak­en met diezelfde typ­isch menselijke bekom­mernissen. Mensen die zogezegd je vrien­den waren en je een mes in de rug steken, je part­ner die je zon­der reden ver­laat, ontsla­gen wor­den … Dit zijn din­gen die zow­el toen als nu voorkomen. In deze tij­den lev­en we in een maatschap­pij met een enorme kloof tussen de armen en de super­rijken, net zoals in het oude Rome het geval was. It’s the same shit.”