Goeie seks

Maart ‘69: porno, stu­den­ten­par­tic­i­patie, crashen op de Bland­i­jn en de geboorte van de stu­den­ten­raad. Vol­gens pro­fes­sor Tom Claes, ethi­cus gespe­cialiseerd in de sek­suele- en relatie-ethiek, is het geen toe­val dat een lez­ing over pornografie deze reac­tie uit­lok­te: “Da’s alti­jd een prob­lema­tisch onder­w­erp geweest, zek­er nog mid­den jaren zes­tig. Vanaf de jaren zeventig kwam porno steeds meer in de pub­lieke sfeer terecht en grote pro­duc­tiehuizen kre­gen de kans om te kiemen in de samen­lev­ing. Films zoals Deep Throat en Behind a green door maak­ten een opmars en visuele pornografie werd main­stream. Dit kon natu­urlijk niet zon­der een reac­tie teweeg te bren­gen van onder andere fem­i­nis­tis­che beweg­in­gen, die op dat moment mobiliseer­den.

“Ik weet niet of je de reac­tie van de uni­ver­siteit expli­ci­et con­ser­vatief kan noe­men. We mogen niet ver­geten dat er eind jaren zes­tig nog een taboe is. Om dan in de UGent over pornografie te gaan spreken en beelden te tonen – voor een aan­tal mensen was dat er wellicht een beet­je over”, vertelt Claes. Verder stelt hij ook dat dit nu nog steeds een hele dis­cussie is. “Ik ver­wi­js in mijn lessen ook geregeld naar pornografie en pros­ti­tu­tie. Het is niet voor de hand liggend, maar zolang het les­ma­te­ri­aal ped­a­gogisch ver­ant­wo­ord is, maakt de UGent er geen prob­leem van. Ook moet het een acad­emis­che func­tie hebben. Als je rond exo­tisme of racisme en porno wil spreken, moet je ergens een grens trekken.”

Seks op de universiteit

“Pornografie is een van de belan­grijk­ste gegevens in onze west­erse mod­erne samen­lev­ing. Het is zo’n cru­ci­aal gegeven en beduidend dis­cussiepunt, dat het schan­dalig zou zijn mocht een uni­ver­siteit er geen aan­dacht aan best­e­den”, meent Claes.

“Deze uni­ver­siteit, en daar kan ze wel een pluim op haar hoed steken, is een van de weinige uni­ver­siteit­en, of toch een van de eerste, waar het the­ma sek­su­aliteit een plaats kreeg. Dat heeft ze te danken aan fig­uren uit de jaren zes­tig en zeventig als Jaap Kruithof, Jos Van Ussel, Bob Car­li­er, Ronald Com­mers en lat­er Eti­enne Ver­meer­sch, die het the­ma cen­traal wilden stellen en expli­ci­et wilden bespreken.”

“Deze uni­ver­siteit is een van de weinige uni­ver­siteit­en, of toch een van de eerste, waar het the­ma sek­su­aliteit een plaats kreeg”

“Kruithof zette toen al aanzien­lijk in op sek­suele repro­duc­tieve recht­en en anti­con­cep­tie: zak­en die nog ver­bo­den waren. Samen met Jos Van Ussel startte hij onder­zoek op naar sek­su­aliteit bij stu­den­ten in de jaren zes­tig. Die sek­su­aliteit kwam toen meer en meer op, werd bedis­cussieerd, mensen wilden hun vri­jhe­den. Zij stelden vast dat er enorme ellende bestond: je had toen geen sek­suele opvoed­ing, je wist niet wat je met die vri­jhe­den aan moest. Mensen zat­en in de knoei met het feit dat ze mas­turbeer­den, en dat was nog alti­jd een taboe voor velen. Dat heel cen­traal en pub­liek ter besprek­ing zetten is echt op reken­ing te schri­jven van mensen als Jaap Kruithof en Jos Van Ussel. De UGent was dus al snel goed bezig door die zak­en te bespreken, acad­emisch toe te lat­en en daar iets rond te organ­is­eren.”

Vrije wil, vrije seks

“Lat­er spreekt Van Ussel over het ‘Afscheid van een sek­su­aliteit’: de sek­suele rev­o­lu­tie werd opges­lokt door een soort van presta­tiemoraal; sek­su­aliteit moest bevri­jd wor­den, maar nu moest iedereen zo veel mogelijk seks hebben. Je kreeg een seks-rad­i­cale beweg­ing, die in zekere zin dat streven naar een eman­ci­pa­torische sek­su­aliteit over­schi­et en van seks een soort han­del­swaar ging mak­en, een objec­tiv­erend iets.”

“In de jaren tachtig drong pornografie over­al door. In de jaren negentig werd dat nog sterk­er geïn­ten­siveerd. Heel dat eman­ci­pa­torische ver­haal verd­ween: het was louter nog een keuze­mod­el waar vri­jheid van keuze cen­traal stond. Niet enkel de pro­gressieve sek­sueel-pes­simis­ten waren bang voor een volledi­ge lib­er­alis­er­ing en ver­com­mer­cialis­er­ing. Wat zij iden­ti­ficeer­den was voor een stuk de prob­lematiek die daarachter zat, namelijk het pri­or­iteren van de vri­je keuze, denken over het sek­suele object als iemand die volledig zichzelf in de hand kan houden, die ration­eel nadenkt, die vri­jhe­den heeft en opeist. Op basis daar­van kreeg toestem­ming de plaats van een base­line voor sek­suele ethiek. Als het via toestem­ming en con­sent bekomen is, wie ben jij om dan te zeggen of er nog iets beter of iets slechter is? Dezelfde soort kri­tiek kwam terug bij de fem­i­nis­tis­che auteurs, namelijk dat er fun­da­menteel scheefgetrokken machtsver­houdin­gen waren tussen man­nen en vrouwen. Wat niet kan, wat waarde­vol is en wat niet, dat kan namelijk zelf niet bespro­ken wor­den in ter­men van louter con­sent, omdat het een pro­ce­dureel gegeven is. Je moet verder kun­nen gaan dan louter die notie van geldige toestem­ming. Hoe ga je dan verder? Da’s een heel moeil­ijke vraag.”

Afschermen en onderdrukken

“Pornografie is het afbeelden van naakt en sek­suele activiteit­en. Dat heeft wellicht allang bestaan. Het is maatschap­pelijk ontstaan, door het uit­s­e­lecteren van afbeeldin­gen en tek­sten die als pornografisch wor­den bestem­peld.

In The Secret Muse­um toont Wal­ter Kendrick dat de cat­e­gorie van pornografis­che objecten ontstaan is na de opgravin­gen in Pom­peï en andere sites in die tijd, waar ze zeer gesek­su­aliseerde beelden en afbeeldin­gen von­den in een toen zeer preutse en Vic­to­ri­aanse negen­tiende-eeuwse wereld. Toen was de vraag: “Wat gaan we met die objecten doen?” De meeste mensen wilden die verni­eti­gen omdat ze niet strook­ten met hun gedachte­goed. In plaats daar­van wer­den ze in een secret muse­um gezet, waar­bij ze afgescher­md wer­den van het pub­liek omdat ze op een of andere wijze zouden ingaan tegen de tere en onschuldige waar­den van vrouwen en kinderen. En dat ter­wi­jl man­nen daar wel bin­nen mocht­en. Pornografie is fun­da­menteel een argu­ment: het ontstaat wan­neer men een set van objecten van de pub­lieke toe­ganke­lijkheid gaat afscher­men en die een spe­ci­aal gewicht gaat toeken­nen. Dit betekent dat de sociale cri­te­ria alti­jd belan­grijk zijn om iets pornografisch van iets niet-pornografisch te onder­schei­den. Dat zien we vanaf het begin van porno: het draait om het rege­len van de toe­gang en selecteren van een aan­tal objecten die beperkt toe­ganke­lijk zijn.”

“Ik denk niet dat porno per defin­i­tie niet kan, onder meer omdat we eigen­lijk niet weten wat pornografie is en wat niet.”

“Op het einde van de jaren tachtig kwam er een boom van de pornografis­che film, alsook een aan­groei in pornografis­che objecten. De fem­i­nis­tis­che reac­tie luid­de dat dit geweld op vrouwen was. Niet zozeer ging het om de film, wel dat het zou lei­den tot vrouwon­vrien­delijke houdin­gen. In Deep Throat bijvoor­beeld, heeft het hoofd­per­son­age een cli­toris in haar keel. Ze kan dus alleen klaarkomen als er een penis in haar keel zit, waar­door er dus geen woord meer uitkomt … Haar stem wordt ont­nomen, wat wellicht past bin­nen een patri­ar­chaal mod­el.

Ik denk niet dat porno per defin­i­tie niet kan, onder meer omdat we eigen­lijk niet weten wat pornografie is en wat niet. Dat wordt immers bepaald door de tijd- en plaats­ge­bon­den sociale nor­men. Het ver­schuift ook con­stant: als Madon­na haar clips uit­brengt is dat voor som­mi­gen pornografie en voor som­mi­gen niet. Dan kom je uit bij de vraag of porno kan gezien wor­den als kun­st.”

Mainstream pornografie

“Main­stream­porno is enorm divers gewor­den. Eind jaren tachtig ontstond het label ‘vrouwen­porno’. Deze was niet louter erin en ‑uit, maar meer gericht op een ver­haal. Nog steeds zijn de menin­gen verdeeld: enkele fem­i­nis­ten zijn pro seks en zien pornografie als recht, een andere groep fem­i­nis­ten bli­jft porno zien als geweld op vrouwen en dus immoreel.”

“Zelf vind ik dat de waarheid in het mid­den ligt. Met pornografie heb ik geen prob­le­men, maar zie het wel als moreel prob­lema­tisch als de soort of de ver­sprei­d­ing ervan ten koste gaat van vrouwen. Dit is niet het­zelfde als stellen dat het bij wet ver­bo­den moet wor­den: het is niet vast te stellen dat pornografie zou lei­den tot meer verkrachtin­gen of dat het negatieve effecten zou hebben. Soms wordt wel een ver­hoogde misog­y­nie geme­ten na het kijken van geweld­dadi­ge pornografie, maar ligt dat aan het geweld of aan de vrouw die wordt afge­beeld? Men is er nog niet uit.”

Wanpraktijken in porno

“West­erse porno bevat natu­urlijk ook wan­toe­s­tanden. Zo zijn er nog een aan­tal zak­en die stuk voor stuk onze vooro­orde­len lijken te beves­ti­gen, maar moeten we daarom porno direct ver­bieden? Als je als over­heid cen­sureert op porno, claim je dat vol­wasse­nen geen eigen keuzes kun­nen mak­en in wat goed of slecht is voor hen. Dat is zeer pater­nal­is­tisch en een inbreuk op de vri­je expressie. Een andere mogelijke inval­shoek is dat je een onder­scheid maakt tussen wat een aan­vaard­bare mening is en welke porno aanzet tot geweld­dadi­ge gedragin­gen. Hier­bij cen­sureer je niet op de vri­je expressie en mening, maar op basis van de bij­drage tot agressie in de echte wereld. Zo kan porno houdin­gen naar vrouwen toe negatief beïn­vloe­den. Een ver­bod op porno omdat de houdin­gen naar vrouwen negatiev­er zijn, zie ik niet zit­ten, maar het is wel heel belan­grijk dat bij de sek­swerk­ers de arbei­dswet­gev­ing nageleefd wordt. Net zoals met andere werkne­mers mogen deze mensen niet uit­ge­buit wor­den. Pornografie wordt door mensen gecreëerd en moet niet noodza­ke­lijk prob­lema­tisch zijn. Enkel als er ille­gale prak­tijken in en door gebeuren, moet het ver­bo­den wor­den. We moeten hier­bij de vraag stellen of er gra­daties zijn bin­nen sek­swerk in ter­men van juridis­che en morele toe­laat­baarheid. In som­mige sit­u­aties is het verkopen van sek­suele dien­sten niet noodza­ke­lijk prob­lema­tisch als het in een vri­je con­text gebeurt. Belan­grijk is om ervoor te zor­gen dat de keuze niet ged­won­gen is door slechte omstandighe­den.”

“Je moet er ver­standig mee omgaan. Pornografie kan soms een posi­tief effect hebben op mensen. Ook in behan­delin­gen wordt het soms gebruikt. Som­mige mensen gaan er echter negatief mee om en wor­den agressief of rak­en eraan ver­slaafd.”