Genderdysforie als spectrum

Waar gen­derdys­forie van­daan komt en welke oplossin­gen er gebo­den wor­den, is een gebied waar al veel onder­zoek naar gedaan is. Zo ook aan het UZ in Gent. We zat­en samen met Prof. dr. Guy T’Sjoen (endocrinoloog en dien­sthoofd van het Cen­trum voor Sek­suolo­gie en Gen­der aan het UZ) en Prof. dr. Gunter Heylens (psy­chi­ater en eve­neens actief als coor­di­na­tor van het CSG aan het UZ) voor een gedachtewis­sel­ing rond het the­ma.

Transhormoon

Wat houdt gen­derdys­forie pre­cies in en wat is het ver­schil tussen transsek­su­aliteit en trans­gen­derisme?

Heylens: “Er wor­den veel ver­schil­lende ter­men gebruikt. We zijn een aan­tal jaren gele­den los­gekomen van het con­cept ’transsek­su­aliteit’. Vroeger was er een zeer binaire visie, je was transsek­sueel of je was het niet. Inmid­dels bek­ijken we het meer als een spec­trum. Dit kan ook veran­deren in de loop van het lev­en. Velen hebben ambigue gevoe­lens over hun gen­der, zon­der zich daar slecht over te voe­len. Wij behan­de­len mensen die in het extreme uiteinde van dit spec­trum zit­ten. Mensen die er last van hebben en niet meer zo verder willen en kun­nen lev­en. Dit zijn mensen met gen­derdys­forie, wat een aparte cat­e­gorie is. Trans­gen­derisme is een bredere term dan transsek­su­aliteit, waar­door we de term transsek­sueel hebben lat­en vallen.”

“Velen hebben ambigue gevoe­lens over hun gen­der, zon­der zich daar slecht over te voe­len”

T’Sjoen: “Er bestaan ook mensen die hor­mo­nen bestellen op het inter­net, wat natu­urlijk ook niet aan te raden is, maar ze vin­den de stap om naar de dok­ter te komen nog veel te groot. Onze patiën­ten zijn nog maar het top­je van de ijs­berg. Er kam­p­en veel meer mensen met dit prob­leem.”

Ziet u hier mensen die online hor­mo­nen hebben besteld, waar­bij het mis­liep?

T’Sjoen: “Neen, ern­stige com­pli­caties zien we zelden. Wat wel prob­le­men geeft, zijn mensen die hun lichaam aangepast hebben door het gebruik van sil­i­co­nen. Dat gebeurt in Vlaan­deren gelukkig niet zoveel, maar in Zuid-Ameri­ka bijvoor­beeld wel. Door deze sil­i­co­nen kan je een chro­nis­che infec­tie oplopen. We willen mensen duidelijk mak­en dat je niet die weg moet inslaan, onze faciliteit­en zijn enorm laag­drem­pelig. Ik ben zelf ook niet de kwaad­ste endocrinoloog (lacht). Mensen zijn welkom hier.”

Heylens: “Er zijn wel nog steeds veel mis­ver­standen over de pro­ce­dure, de selec­tie en uitein­delijk het groene licht voor een behan­del­ing. Het is eerder uit­zon­der­lijk dat een trans­gen­der geen akko­ord kri­jgt voor een behan­del­ing. In de gevallen waar­bij dit wel gebeurt heeft het voor­namelijk te mak­en met andere fac­toren dan de gen­derdys­forie, zoals ern­stige sociale prob­lematiek. Hier bieden gespe­cialiseerde zorg en begelei­d­ing een oploss­ing.”

Klopt het dat een trans­vrouw door de hor­moon­be­han­del­ing emo­tionel­er wordt, en de trans­man agressiev­er?

T’Sjoen: “Het ver­haal van de trans­vrouw die behan­deld wordt met oestro­geen en daar­door emo­tionel­er wordt, klopt vol­gens mij. Ik heb zelf genoeg ver­halen geho­ord over trans­vrouwen die naar het nieuws kijken en sneller dan voorheen in tra­nen uit­barsten. Na onder­zoek gedaan te hebben bij een grote groep van trans­vrouwen was dat toch een van de sub­jec­tieve klacht­en die con­sis­tent ger­ap­por­teerd werd. Voor de trans­man­nen hou ik niet zo van het woord agressief. Het is hele­maal niet zo dat ze ineens mensen in elka­ar slaan of deuren intrap­pen. Asser­tiev­er is dan miss­chien een betere benam­ing.”

Heylens: “Ook prikkel­baarheid kan voorkomen, voor­namelijk in de eerste maan­den na opstarten van de behan­del­ing. Het is een klassieke bezorgdheid van patiën­ten en fam­i­lie, dat er sprake zou zijn van een veran­der­ing in het karak­ter. We kun­nen hen gerust­stellen dat dit niet het geval is.”

Transbehandeling

Waar ligt de drem­pel voor u bij een medis­che behan­del­ing? 

Heylens: “Wan­neer mensen goed geïn­formeerd zijn en vra­gende par­tij zijn, gaat het vlot. We gebruiken ter beves­tig­ing van de diag­nose en ook in het kad­er van weten­schap­pelijk onder­zoek een aan­tal vra­gen­li­jsten die gen­derdys­forie en andere psy­choso­ciale fac­toren in kaart bren­gen. Dit is nut­tig, maar in regel is het via gesprekken vaak wel duidelijk genoeg om een diag­nose te stellen.”

T’Sjoen: “Maar we kun­nen geen bloedaf­name of hersen­scan gaan doen die de diag­nose al dan niet beves­tigt.”

Heylens: “Er zijn onder­zoeken die aan­to­nen dat er een biol­o­gis­che oorza­ak aan de basis ligt van gen­derdys­forie; het komt niet uit de lucht vallen. Er is waarschi­jn­lijk voor een deel een genetisch vast­gelegde oorza­ak die ergens in de hersenon­twik­kel­ing – waarschi­jn­lijk zelfs voor de geboorte al – ver­schillen veroorza­akt. Hier­door zien de trans­gen­der­herse­nen er net iets anders uit dan die van het bijhorende biol­o­gis­che ges­lacht. Dat betekent natu­urlijk niet dat we iedereen onder de hersen­scan gaan leggen. Dit is ten eerste onbe­taal­baar en ten tweede zouden we bij een aan­tal mensen deze bevin­din­gen niet aantr­e­f­fen, omdat de groep niet zo homogeen is. Er zit van alles tussen de biol­o­gis­che voorbeschikking en het uitein­delijk uiten van gen­derdys­forie. Maar het is zek­er een belan­grijke vast­stelling.”

T’Sjoen: “Mensen komen meestal ook met een zelf­di­ag­nose in de eerste plaats. Dan zou het bij­zon­der zijn als wij een hersen­scan of een bloedtest zouden doen om dan te zeggen dat het niet klopt. Dat is alsof ik bij jou een bloedaf­name zou doen en zou zeggen dat het andere ges­lacht beter bij je past. Op weten­schap­pelijk vlak is de biol­o­gis­che oorza­ak vast­stellen enorm inter­es­sant, maar qua prak­tis­che impli­catie is het belang ervan zeer beperkt. Dit onder­zoek staat ook nog niet heel ver. Er zijn hier een aan­tal onder­zoeks­groepen mee bezig, omdat iedereen denkt dat het daar wel ergens te vin­den moet zijn, maar de lit­er­atu­ur daarover is heel con­tra­dic­torisch.”

“Op weten­schap­pelijk vlak is de biol­o­gis­che oorza­ak vast­stellen enorm inter­es­sant, maar de qua prak­tis­che impli­catie is het belang ervan beperkt”

Hoe zien de oper­aties eruit?

T’Sjoen: “Ik ben alti­jd gefasci­neerd door het feit dat de pers zoveel aan­dacht heeft voor de oper­aties, omdat dit deel van de bahan­del­ing heel erg behoort tot de privés­feer van de per­soon. Voor som­mige trans­gen­der­per­so­n­en geven chirur­gis­che inter­ven­ties een groot ver­schil naar ver­min­der­ing van angst en depressies, tevre­den­heid over het lichaam en lev­en­skwaliteit toe. Toch nemen we onze tijd hier­voor. De oper­aties vin­den meestal plaats na een jaar bezig te zijn met de hor­monale ther­a­pie, zek­er bij gen­i­tale oper­aties. Je moet toch wel een beet­je con­ser­vatief zijn en je de vraag stellen of deze chirurgie wel essen­tieel is, aangezien er chirur­gis­che prob­le­men kun­nen zijn, maar daar is het posi­tief dat er de laat­ste jaren meer open­heid is gekomen. Vroeger waren het enkel de per­so­n­en met extreme gen­derdys­forie die all the way gin­gen. Nu is er een stuk meer open­heid in het gesprek met de behan­de­laars en daarom wor­den ook niet per se alle chirur­gis­che ingrepen toegepast. Som­mige mensen zijn bijvoor­beeld al tevre­den met enkel een borstre­duc­tie en hebben geen nood aan aller­lei uit­ge­brei­de oper­aties.”

“Som­mige mensen zijn bijvoor­beeld al tevre­den met enkel een borstre­duc­tie en hebben geen nood aan uit­ge­brei­de oper­aties”

Transgevaar nihil

Wat zijn de eventuele com­pli­caties die er tij­dens of na de behan­delin­gen kun­nen ontstaan?

T’Sjoen: “Mijn bood­schap is alti­jd dat het bij­na gevaar­loos is, maar er zijn een aan­tal aan­dacht­spun­ten. Voor een oestro­geen­be­han­del­ing bijvoor­beeld weten we dat er een licht ver­hoogd risi­co is op trom­boses. Dus we passen wel extra op met een oestro­geen­be­han­del­ing bij mensen met stolling­sprob­le­men. Dit zijn uit­zon­derin­gen, maar we moeten die natu­urlijk wel opvan­gen.”

Heylens: “Als je spreekt over mijn exper­tise, de psy­chis­che gezond­heid, is er lang gedacht dat trans­gen­ders vak­er psy­chi­a­trische prob­le­men hebben, maar dit idee is gro­ten­deels weer­legd. Onder­zoek toont dat transper­so­n­en wel vak­er depressieve symp­tomen ver­to­nen, ten dele als gevolg van hun gen­derdys­forie. Deze symp­tomen ver­min­deren tij­dens en na de gen­der­aan­passende behan­del­ing. Het idee dat transsek­sue­len een beet­je raar of psy­chi­a­trisch gesto­ord zijn, is serieus achter­haald. Maar ze zijn wel kwets­baarder, waarschi­jn­lijk door­dat ze zich vanaf kinder­leefti­jd niet goed voe­len in hun gen­der en zich daar ook vootr een deel anders door gaan ontwikke­len, zow­el psy­choso­ci­aal als sek­sueel. Daarom is het belan­grijk dat ze al vanaf jonge leefti­jd de kans kri­j­gen in de gewen­ste gen­der­rol te lev­en. Dit zorgt achter­af voor veel min­der prob­le­men, ook psy­chisch.”

“Het idee dat transsek­sue­len een beet­je raar of psy­chi­a­trisch gesto­ord zijn, is serieus achter­haald”

Hoe vaak gebeurt het dat mensen spi­jt hebben en terug willen naar hun oor­spronke­lijke gen­der­rol?

T’Sjoen: “Bij vol­wasse­nen uiterst zelden.”

Heylens: “En dan gaat het vaak over bepaalde aspecten waarover ze spi­jt beto­nen. De vraag om volledig te lev­en in de vroegere gen­der­rol komt zeer zelden voor.”

T’Sjoen: “Ik vraag collega’s die kri­tiek uiten naar wat we doen wat de suc­ces­ra­tio is van het veld waarin ze zelf werken. Dat ligt alti­jd lager dan het suc­ces van ons onder­zoek, dat hoger ligt dan nege­nen­negentig pro­cent bij vol­wasse­nen. Bij jon­geren ligt dit wel anders, bij hen is er vaak sprake van een explo­ratie, zek­er bij de zeer jonge kinderen. Maar de mensen die begin­nen met puberteit­srem­mers zullen meestal wel door­gaan en anders zijn de gevol­gen van de rem­mers nog omkeer­baar als ze ermee stop­pen.”