Dekolonisatie: het probleem van ironisch racisme

Aalst Car­naval ligt nog vers in het geheugen en zelfs de zwartepi­etenkwest­ie kan nog veel emoties opwekken. ‘We can dance’ organ­iseerde een fes­ti­val met als the­ma ‘jun­gle’, en voor­bi­je week dook een foto op met Chi­nese karika­turen en een link met het coro­n­avirus. Dat moet alle­maal kun­nen, wordt vaak gezegd. Experts denken er toch anders over.

De gevolgen van stereotype beeldvorming

Pro­fes­sor Inge Brinkman geeft het vak ‘Afri­ka: Actu­aliteit, dis­cours en beeld­vorm­ing’ aan de studiericht­ing Afrikaanse tal­en en cul­turen en voert daar onder­zoek. Wat is de prob­lematiek in de link tussen Afri­ka, wild life en prim­i­tieve stam­men?  “Dat verkleed­feestjes leuk zijn, ervaart iedereen. Een ludiek the­ma is dat nog veel meer. Een men­gel­moes van leeuwen, olifan­ten en ironie kan dan ook tot de ver­beeld­ing spreken. Juist omdat het alle­maal vrolijk en speels bedoeld is, met een vleug­je ironie, is het erg moeil­ijk om kri­tiek te uiten.” Maar Brinkman vraagt zich af voor wie de grap bedoeld is. “Afrikaanse lan­den ken­nen al jaren­lang een achter­stelling. Miljoe­nen Afrika­nen wer­den als slaaf ver­scheept, Afrikaanse lan­den wer­den soms meer dan hon­derd jaar gekoloniseerd en Zuid-Afri­ka kent nog steeds een trau­ma van de apartheid.”

Wat heeft dit te maken met ironische feestjes?

Brinkman hamert op een bewustz­i­jn over gevol­gen die aller­lei dis­coursen teweeg kun­nen bren­gen, ook al zijn ze humoris­tisch bedoeld. “Deze macht­songelijkheid werd gerecht­vaardigd en in stand gehouden door een een­vormig en gere­duceerd beeld van Afri­ka en Afrika­nen. Dat algemene beeld bestond uit een aan­tal tegen­stri­jdi­ge stereo­typen, die samen de Afrikaanse infe­ri­or­iteit en de west­erse supe­ri­or­iteit moesten benadrukken. Afri­ka was het donkere con­ti­nent van prim­i­tieve, irra­tionele bar­baren, maar tegelijk werd het voorgesteld als een aantrekke­lijke, paradi­jselijke Tuin van Eden waar ‘kinder­lijke, achter­lijke mensen dansend en lachend in har­monie met de natu­ur leef­den’. Het was zek­er Anders: in Afri­ka woont de Ander, niet Wij.”

“Boven­di­en gaat die geschiede­nis in aller­lei vor­men nog alti­jd verder. In de mon­di­ale werel­dorde, waar­bij de besluitvorm­ing in de poli­tiek en de win­sten in de economie voor een groot deel ten goede komen aan het glob­ale Noor­den” – Inge Brinkman

“Die lange geschiede­nis heeft nog alti­jd gevol­gen: er is niet voor niets een enorm debat over dekolonisatie in Bel­gië. Boven­di­en gaat die geschiede­nis in aller­lei vor­men nog alti­jd verder. In de mon­di­ale werel­dorde, waar­bij de besluitvorm­ing in de poli­tiek en de win­sten in de economie voor een groot deel ten goede komen aan het glob­ale Noor­den in de soci­aal-cul­turele ervarin­gen van van­daag. Dat gaat over racisme en dis­crim­i­natie bij het zoeken naar werk, school en woon­st. Dat gaat over oer­woudgelu­iden in de voet­bal­tri­bunes, “hand­jes kap­pen, de Con­go is van ons” op de fes­ti­val­wei­de en Afrika­nen die wor­den inge­hu­urd als ‘ver­maak’ om al dansend ‘wereld’-festivals op te leuken.”

“Zo bedoelen we het niet”

Brinkman wijst erop dat het niet de bedoel­ing is om moed­wil toe te schri­jven aan mogelijke bedenkers van zo’n even­e­menten. Organ­isatoren vallen dan ook soms uit de lucht als hier kri­tiek op komt. ‘Zo had nie­mand dit bedoeld’, luidt het dan. “Waarschi­jn­lijk hebben zo’n organ­isatoren niets kwaads in de zin en miss­chien zijn ze zich zelfs van geen kwaad bewust. Dat is niet het punt, want het is niet alleen de bedoel­ing die telt. Het is ook de vraag of je een geschiede­nis onder­schri­jft, of je naar een wezen­lijk alter­natief zoekt. Door die ongelijke geschiede­nis tussen Europa en Afri­ka heeft het een beteke­nis als een Vlam­ing zich verkleedt als ‘een Afrikaan’.”

Het doel is dan ook om dit soort feestjes zoveel mogelijk te voorkomen. De organ­isator kan gewezen wor­den op de prob­lematiek die hier­mee gepaard gaat, in de hoop dat deze afs­tand doet van het con­cept. Onwe­tend­heid, zon­der slechte inten­ties, kan door een alle­som­vat­tende uit­leg ver­holpen wor­den, zoals hier­boven staat. Toch twi­jfe­len som­mige mensen over het feit dat racisme een gevolg van onwe­tend­heid is.

“Deze ken­nis­pro­duc­tie wordt, net zoals de exploitatie, tot op van­daag verdergezet”

In een artikel in De wereld mor­gen is te lezen hoe Thomas Decreus argu­menteert dat racisme net een heel actieve vorm van ken­nis­pro­duc­tie is. “Deze ken­nis­pro­duc­tie wordt, net zoals de exploitatie, tot op van­daag verdergezet. Miss­chien zelfs meer dan ooit. Probeer gewoon maar eens het aan­tal pub­li­caties te tellen dat het afgelopen jaar ver­scheen over ‘moslims’, ‘nieuwkomers’, ‘vluchtelin­gen’ of ‘mul­ti­cul­tur­aliteit’ – alle­maal begrip­pen die code­wo­or­den zijn voor mensen van kleur. Het gebruik van die cat­e­gorieën is op zichzelf al een vorm van hiërar­chis­er­ing en de weten­schap­pelijke stud­ies, opini­es­tukken reportages, doc­u­men­taires, inter­views, analy­ses en onder­zoeken die aan een enorm tem­po ver­schi­j­nen dra­gen daar enkel toe bij.”

Spijt is wat de geit schijt

Ook Koen­raad Bogaert, pro­fes­sor Con­flict in het Glob­ale Zuiden wijst op de gevaren van het loslat­en van een con­flict na een verontschuldig­ing. “Ik wil ook benadrukken dat dit soort even­e­menten geen gevolg zijn van onwe­tend­heid. Het is het resul­taat van een bepaalde vorm van ken­nis­pro­duc­tie die erop gericht is om bepaalde macht­sre­laties te bestendi­gen en te repro­duc­eren. Ik ga akko­ord dat er miss­chien geen doel­be­wuste strate­gie achter zit om racisme te ver­sprei­den. Maar ik geloof niet dat organ­isatoren zich nooit van kwaad bewust zijn. De beeld­vorm­ing toont min­stens een impli­ci­et supe­ri­or­iteits­gevoel aan en dat is aller­minst onschuldig. We moeten erken­nen dat dit soort zak­en bedekken met de man­tel der liefde de antiracis­tis­che stri­jd geen stap vooruit helpt. Inte­gen­deel, het kan zelfs schadelijk zijn voor die stri­jd.”