De schoonheid van imperfectie

Niets is per­fect. Dus wat wordt eigen­lijk bedoeld met ‘imper­fecte kun­st’? ‘Imper­fect’ kan sim­pel­weg als ‘oud’ geïn­ter­pre­teerd wor­den. Vinylplat­en, weg­w­er­p­cam­er­a’s, VHS-video’s of cas­set­ten: kor­tom alles wat gekraakt, verkleurd of gekrast is of ons aan die ‘goeie ouwe tijd’ doet terug­denken. Tegen­wo­ordig zien we echter dat er mod­erne tech­nieken wor­den toegepast om kun­st­matig een oud­er­wets gevoel te creëren, zoals lofi-muziek, Insta­gram­fil­ters en chro­ma­tis­che abber­aties.

De (kunstmatige) warmte van lofi

Lofi of low fideli­ty muziek ontstond in de jaren negentig op het moment dat goed­kope gelu­id­sop­nameap­pa­ratu­ur beschik­baar werd voor de DIY-muzikant. Arti­esten on a bud­get kon­den sinds­di­en muziek pro­duc­eren, zij het in lagere kwaliteit dan toen tech­nol­o­gisch mogelijk was. Gaan­deweg is die beteke­nis ver­schoven. Dit decen­ni­um is lofi vooral een overkoe­pe­lende term gewor­den voor muziek die de een­voudi­gere tech­nolo­gie van vroeger imi­teert. Liefheb­bers omschri­jven lofi vaak als ‘warmere’ muziek. Deze warmte komt voor­namelijk voort uit een nos­tal­gisch gevoel naar oude en analoge muziek­dragers. Met de heden­daagse tech­nolo­gie kan een com­put­er makke­lijk een stuk­je muziek van hoge kwaliteit aan, maar vroeger was die rekenkracht beperkt. Men gebruik­te com­pressiemeth­o­d­en, maar dat gaf een afgevlakt en min­der scherp gelu­id. We zien dat lofi-pro­duc­ers dit effect doel­be­wust gaan creëren.

Hifi is een archaïsche term gewor­den: per­fec­tie is voor­bi­jgestreefd

We mak­en dus een onder­scheid tussen het naboot­sen van enerz­i­jds analoge en anderz­i­jds dig­i­tale fouten. Langs de ene kant heb je bijvoor­beeld natu­urlijke ruis en krassen op de gelu­ids­drager, langs de andere kant heb je dan down­sam­pling, dis­tor­tion en bijvoor­beeld ook glitch­es. Er bestaan tegen­wo­ordig plug-ins zoals Izo­toop Vinyl waar je met een druk op de knop een decen­ni­um aan tech­nol­o­gis­che ken­nis van je gelu­id­sop­name kan wis­sen. Met een ander knop­je voeg je het krassen en de ruis van een platen­spel­er toe. Waar vroeger lofi tegen­over hifi of high fideli­ty stond, is de lofi niet langer uit die hifi weg te denken. Hifi is een archaïsche term gewor­den: per­fec­tie is voor­bi­jgestreefd.

Old school op Insta

Het imiteren van tech­nol­o­gis­che imper­fec­ties is ook van toepass­ing op visuele media. Het is opval­lend hoe pop­u­lair Insta­gram­fil­ters zijn die je foto tech­nisch gezien een lagere kwaliteit geven. Denk maar aan die ene rood accentuerende weg­w­er­p­cam­er­afil­ter met langs de zijkant de datum in een radiowekker­let­ter­type. Vroeger moest je licht lat­en lekken op een half door­getrokken 200-ASA-rol­let­je om het­zelfde effect te bekomen. Nu gebruik je daar­voor een Huji cam remake. Hoewel het dus om een tech­nol­o­gis­che imi­tatie gaat, voe­len dergelijke beelden niet zo aan. Plots lijken foto’s uit de oude doos te komen. Ze hebben iets weg van de negatieven van de trouw van je bom­ma of het zijn pre­cies opnames van een handy­cam uit de vroege nil­lies. Miss­chien zijn we wel melan­cholisch op zoek naar die ver­halen.

Vroeger was de ‘chro­ma­tis­che aber­ratie’ een zeer irri­tant effect dat voork­wam bij het nemen van een foto. Dit fenomeen, waar­bij aan de ran­den van een beeld de kleuren niet over­lap­pen en er rond een kleurvlak een rand­je met een andere kleur ontstaat, deed zich vooral voor bij goed­kope en slechte lenzen. Kleuren­la­gen die niet over­lap­pen of een restvorm achter­lat­en, lei­d­den vroeger tot mas­sale erg­er­nis bij al wie een kleuren­print­er wou gebruiken, ter­wi­jl een riso-effect van­daag heel pop­u­lair is.

Een alternatieve hype?

Hoe komt het dat er opnieuw mas­saal wordt terugge­grepen naar imper­fecte kun­st­pro­duc­tie? Langs de ene kant ontstaat er bij elk nieuw medi­um een tegen­re­ac­tie, waar­bij een ‘alter­natieve cul­tu­ur’ zich gaat afzetten van het nieuwe: in dit geval het dig­i­tale. Deze activis­tis­che indiebe­weg­in­gen mak­en er een punt van om de nieuwe norm te ver­w­er­pen. Het gebeurt echter steeds vak­er dat een alter­natieve cul­tu­ur het nieuwe main­stream wordt. In onze heden­daagse maatschap­pij is het namelijk enorm gemakke­lijk gewor­den om iets alter­natief te gaan com­mer­cialis­eren, aangezien er online steeds een grote doel­groep te bereiken valt. Deze com­mer­cialis­er­ing zorgt ervoor dat het alter­natieve uitein­delijk weer in de pop­u­laire cul­tu­ur terecht komt. 

Bij­na elke zichzelf respecterende alter­natieve stu­dent heeft een platen­spel­er op kot staan

Meer en meer mensen zijn onder­tussen meege­spron­gen op de alter­natieve trein, waar­door het nu sti­laan de main­stream is gewor­den. Platen­winkels boomen, bij­na elke zichzelf respecterende alter­natieve stu­dent heeft een platen­spel­er op kot staan en rom­mel­mark­ten wor­den afgeschuimd op zoek naar alles wat oud en ver­sleten is. Er is dus een economis­che uit­leg voor de opkomst van het imper­fecte, maar dat verk­laart niet meteen waarom we oor­spronke­lijk tot bepaalde vor­men van imper­fec­tie wor­den aangetrokken.

Wabi-sabi

De Japanse term ‘wabi-sabi’ biedt mogelijks een verk­lar­ing voor de aantrekkingskracht van esthetis­che imper­fec­tie. ‘Wabi’ staat voor de zoek­tocht naar sober­heid en een­voud, ter­wi­jl ‘sabi’ ‘schoonheid door het ver­strijken van tijd’ betekent. Dit begrip omschri­jft dus eigen­lijk dat schoonheid juist te vin­den is in de imper­fec­tie, onvolledigheid en ver­ganke­lijkheid van voor­w­er­pen. Het is een vorm van esthetiek die zo dicht mogelijk bij de natu­ur wil staan en, toegepast op media en kun­st, extreem terug­gri­jpt naar het authen­tieke en analoge. In stressvolle en onzekere peri­odes komt het vaak voor dat mensen zich veilig voe­len in gevoe­lens van nos­tal­gie en melan­cholie. Zo kan het dus dat veel mensen terug­gri­jpen naar herken­bare gelu­iden en beelden omdat ze zich daar­door com­fort­a­bel voe­len in een wereld die soms een beet­je lijkt te ont­plof­fen.