De catharsis heette Corona

Op 13 maart moet het gelei­delijk aan zijn begin­nen bin­nen­si­jpe­len. Er hing een vreemde sfeer op mijn stage­plek in Brugge. Het skatepark aan de overkant was qua­si leeg en de langverwachte stille dis­co in de Sioux die avond werd mee­do­gen­loos van mij weg­gerukt. De hore­ca gaf zich niet gewon­nen en organ­iseerde ste­vige door­drinkavon­den om hun vat­en leeg te kri­j­gen. Toen ook dit ver­bo­den werd, ver­sch­enen de stiekeme lockdownparty’s ten tonele waar ook de man van Gwen­dolyn Rut­ten gretig aan deel­nam.

Toen was het nog grap­pig.

De mok­er­slag kwam vier dagen lat­er op 17 maart, toen ik voor het eerst ken­nis­maak­te met mevrouw Wilmès die verbluffend goed Ned­er­lands spreekt. Nie­mand wist waar zij ineens van­daankwam. We zat­en allen aan ons tele­visi­escherm gek­luis­terd en luis­ter­den aan­dachtig naar Van Ranst die alti­jd dezelfde trui draagt. Hij werd een held. Hij was zelfs de enige die niet meeg­ing in de pop­u­laire en opti­mistis­che praat van de min­is­ters en ons meteen vertelde dat we de zomer­fes­ti­vals alvast op onze buiken mocht­en schri­jven.

“We zijn precies wa slecht begonne”

2020 beloofde sowieso al weinig goeds. Het was een jaar dat er anders uitzag op papi­er maar dat wij, ondanks waarschuwin­gen en stri­jd­kreten langs alle kan­ten, zouden invullen zoals alle jaren ervoor. Toch werd daar van onderuit een stok­je voor gesto­ken. Het was genoeg geweest. Als de berg niet naar Mozes komt, weet u wel. Het begon met bos­bran­den in Aus­tral­ië, enkele pit­tige stor­men met beschei­den vrouwen- en man­nen­na­men, een sprinkha­nen­plaag in Oost-Afri­ka – over Mozes gespro­ken – en Trump heeft nog nooit zo hard uit zijn nek geluld als van­daag. Vol­gens de Bij­bel was ongeveer 3000 jaar gele­den de sprinkha­nen­plaag trouwens de acht­ste ramp in Egypte. Lat­en we even kijken.

We hebben deze cri­sis nodig om de belan­grijke reflec­tie te mak­en die we tot nog toe onver­schillig van ons hebben afgeschoven

De eerste plaag zou de mod­der- of bloed­stroom geweest zijn, waar­bij God het drinkwa­ter liet opdro­gen. Water­schaarste ken­nen we meer en meer door de hete zomers waarin het boeren ver­bo­den wordt water­reser­voirs uit te put­ten en ons om onze auto te wassen. Maar op prob­lema­tis­che wijze zien we dit vooral in de droog­ste con­ti­nen­ten, zoals Afri­ka, waar overi­gens de her­hal­ing van de muggen- en steekvliegen­pla­gen het meest zicht­baar is. De rol van de kikkers is voor­lop­ig onduidelijk. Aan de manier waarop wij van­daag met dieren omgaan en de vlees- en zuiv­elin­dus­trie organ­is­eren, wor­den met gemak de fre­quente gevallen van veep­est en vogel­griep gekop­peld. De epi­demie van zweren spreekt voor zich. Ook de hagelplaag draagt bij ons de naam Cia­ra, Den­nis of Fran­cis, of ver­wi­jst sim­pel­weg naar de als­maar extremer wor­dende nat­te win­ters. Maar wat na de sprinkha­nen­plaag? Staat ons totale duis­ter­n­is te wacht­en? En de dood van de eerst­ge­bore­nen; nakende onvrucht­baarheid?

Het was God die de Egyptenaren strafte, zoals hij nu miss­chien in 2020 opnieuw doet. Of zijn we niet meer gelovig? Weten­schap­pers bew­eren dat de Bij­belse pla­gen uit het Oude Tes­ta­ment, die boven­di­en echt plaatsvon­den, te wijten waren aan kli­maatveran­der­ing en een vulka­a­nu­it­barst­ing. Toen al. Hebben we dan niks geleerd? De Egypte­naar draait zich om in zijn graf. Slaat de natu­ur terug en zijn we niet vol­doende naïef om in onze über-rationele denkw­ereld te geloven dat de natu­ur een inten­tionele kracht is?

We moeten de ‘Poli­tiek van Meer’ drin­gend afbouwen naar een ‘Poli­tiek van Min­der’

Ik doe een voors­tel: lat­en we er gewoon eens van uit­gaan dat de natu­ur kwaad is en ons wil straf­fen. Alleen al het prachtige zomer­weer sinds de lock­down kan als lijvige (fic­tieve) illus­tratie dienen. Is dit dan geen serieuze wake-upcall? En toch kop­pig voort­doen. Vol­gens mij hebben we deze cri­sis nodig om de belan­grijke reflec­tie te mak­en die we tot nog toe onver­schillig van ons hebben afgeschoven, zow­el op economisch, kli­ma­tol­o­gisch, als men­taal vlak. Deze cri­sis­pe­ri­ode biedt ons de ultieme kans om tot een cathar­sis te komen, als we ervoor open­staan, ten­min­ste. Zow­el wij als onze lei­ders staan voor een ongeziene uitdag­ing, waar­door deze coro­n­ape­ri­ode heel erg inter­es­sant en waarde­vol is. Ik vrees alleen dat een ezel zich wél twee, zelfs drie, vier, vijf keer aan dezelfde steen stoot.

Mens ft. dier

Het even­wicht is zoek. Nooit eerder zetten we de natu­ur omwille van economis­che rede­nen zo naar onze hand en leef­den we zo naast de dieren. Neem daar de over­bevolk­ing bovenop en het plaat­je van­daag klopt volledig met pes­simistis­che maar real­is­tis­che voor­spellin­gen. We lev­en niet alleen met te veel, maar we willen ons ook nog eens een lev­enssti­jl aan­meten die ver boven onze stand reikt. Mensen horen het niet graag, maar we moeten de ‘Poli­tiek van Meer’ drin­gend afbouwen naar een ‘Poli­tiek van Min­der’ en daar staat helaas een schamel aan­tal politi­ci voor garant. De luxe die wij in het West­en ken­nen, neemt abnor­male pro­por­ties aan waar wereld en dier de reken­ing van betal­en. Tegen­wo­ordig moet een CO₂-bij­drage vol­staan om de luchtvervuil­ing van uw Zalan­dopakket­je op te van­gen. Moed­er Natu­ur moet erg trots zijn op ons. Vorige week hoorde ik nog een reclamespot­je waarin een ste­vig doorge­blazen plofkip zijn eigen ‘gezond en voedza­am’ vlees verkocht met het stem­met­je van Bruno Van­den Broecke of Ben Segers; dat is me ont­gaan. Wal­gelijk. De waarheid achter de plofkip is de vol­gende: het beestje heeft in de stam­pvolle stal min­der ruimte dan één A4’tje, kan niet schar­re­len en kri­jgt gelukkig pas verzwak­te en pijn­lijke poten met ammo­ni­ak­brand­won­den vanaf zijn vijfde week, want in week zes wordt deze alweer onder­ste­boven gehangen en de keel overgesne­den. Wet van de sterk­ste? Hiërar­chie van de voed­selketen? Maak dat een ander wijs.

COVID-19 en de kli­maatveran­der­ing zijn miss­chien indi­rect gelinkt, over­bevolk­ing hebben ze zek­er gemeen. Als we daar niks aan veran­deren op lange ter­mi­jn, dan zullen we ons op zijn minst een lev­enssti­jl moeten eigen mak­en die ver onder onze West­erse lev­ens­stan­daard ligt, en daar hebben we de poli­tiek bij nodig. Mevrouw Wilmès, bent u bereid een Poli­tiek van Min­der uit te bouwen? In plaats van de ver­keers­druk­te terug te drin­gen door investerin­gen in het open­baar ver­vo­er of het con­cept van bedri­jf­swa­gens en online shop­ping te her­bek­ijken, bouwt men gewoon nieuwe autostrades. Mijn oma spitst haar oren wan­neer ze hoort dat haar kleinkinderen samen al de wereld zijn rondgereisd. Naar Berli­jn voor twintig euro, naar Madrid voor een week­end­je. Ter­wi­jl mijn oma bij de gen­er­atie hoort die voor het eerst de kiwi in de fruit­mand intro­duceerde.

“Het fel­begeerde medici­jn tegen coro­na is gewoon de anti­con­cep­tiepil” – Midas Dekkers

Dat COVID-19 is overge­spron­gen van een vleer­muis op de mens, daar is men redelijk zek­er van. De wan­prak­tijken op de dieren­mark­ten in Wuhan mak­en het idee van een wraakac­tie door de diert­jes bij­na aan­nemelijk. Weten­schap­pers vrezen, bijvoor­beeld, ook dat het smelten van de per­mafrost zou kun­nen lei­den tot de vri­j­gave van nooit eerder geziene virussen. COVID-19 heeft u bij uw kersen; het is heus niet de laat­ste keer dat we ervan zullen horen. We hebben alle­maal bot­er op het hoofd en moeten dus drin­gend op zoek naar een nieuwe manier van lev­en “waar­bij we de natu­ur respecteren en meen­e­men in ons ver­haal”, zo zei bioloog Dirk Draulans het zo mooi in zijn betoog tij­dens ‘De Afspraak’. Ned­er­landse bioloog Midas Dekkers for­muleerde het iets hard­er in Humo door te stellen dat het fel­begeerde medici­jn tegen coro­na gewoon de anti­con­cep­tiepil is. We willen het niet horen, maar ze hebben gelijk. Sleutel­con­cepten in een respectvoller samen­lev­ingsver­haal zullen ver­moedelijk duurza­amheid en lokaliteit zijn. Mevrouw Wilmès?

Van lockdown tot vrijheid

Ineens wer­den we van onze vri­jheid beroofd en opges­loten in ons eigen huis, met onze verve­lende broer of zus, met onze geliefde waar­van we recent kon­den ont­dekken dat die vreemdg­ing, met onze zeurende oud­ers. Paniek alom. We wer­den gevan­gengenomen. Gegi­jzeld. Niets is echter min­der waar.

Onze economis­che houd­ing en de kli­maat­prob­lematiek gaan uit­er­aard hand in hand met ons kap­i­tal­is­tisch neolib­er­aal denken. Dit is niet alleen een slechte zaak voor het kli­maat, de dieren en de bewee­gruimte van virussen, maar para­dox­aal genoeg ook voor ons als mens. Angst­stoor­nissen en depressie zijn de kwalen van deze tijd en vallen respec­tievelijk terug te voeren tot de angst om te falen, en in het uiter­ste geval van de depressie de per­cep­tie dat men reeds gefaald heeft. Ons neolib­er­aal schoneschi­jn­ver­haal waar presta­tie en con­cur­ren­tie geprezen wor­den als streefmid­de­len richt­ing indi­vidu­ele bevri­jd­ing, creëert dan ook win­naars en ver­liez­ers omdat deze bevri­jd­ing uitein­delijk gewoon neerkomt op vervreemd­ing. Van anderen, maar ook van onszelf. De hou­vast die intussen betwiste ‘oer­struc­turen’ zoals geloof, weten­schap en kun­st waren, werd een tev­ergeefs hou­vast in con­sump­tie en presta­tie, en uitein­delijk wor­den we alle­maal losers.

Onze economis­che houd­ing en de kli­maat­prob­lematiek gaan uit­er­aard hand in hand met ons kap­i­tal­is­tisch neolib­er­aal denken

To the point (toch nog): wat dergelijke insteek en wereld­beeld ons hebben ver­leerd, zijn nabi­jheid en warmte in plaats van koele con­cur­ren­tie, en gezond time­m­an­age­ment, want we hebben het druk druk druk; zo druk dat we onszelf voor­bij hollen. Pik één iemand van de straat die moet antwo­or­den op de vraag waar hij of zij nu het meest nood aan heeft. Je hoort gegaran­deerd de woor­den ’tijd’, ‘rust’, ‘authen­tiek con­tact’ en nog eens ’tijd’. We moéten naar die baby­bor­rel, moéten verre reizen mak­en en lachen onder die fijne lol­lipop­fil­ter, want straks ziet men onze kraaien­poot­jes van ver­moei­d­heid. We zijn moe van al dat geni­eten dat wordt opgelegd als het hoog­ste goed en op poli­tiek-economis­che vlak wordt ges­te­und. Al dat geni­eten spi­jst de economie, die het kli­maat op zijn beurt uit­buit, en dat is onge­zond. Enfin, over genot leu­ter­de ik al in ‘Het genot voor­bij’. We zijn moe van te moeten, moe van nooit genoe­gen te kun­nen nemen met wie we zijn en wat we hebben. Wij moeten juist niks, nah. Alsof dat nog niet genoeg is, moet het rijke­lijk gep­re­sen­teerd wor­den, en daar is Insta­gram de illus­tratie bij uit­stek van. Dat breekt ons zuur op. Gelukkig heeft Ins­ta mooie fil­ters, maar als we thuiskomen, zien we hoe ver­brand onze billen werke­lijk zijn.

Wie het goed stelde, stelt het nu beter. Met wie het slecht ging, gaat het nu nog slechter.

De vri­jheid die we dacht­en te bezit­ten, wordt ons ein­delijk teruggegeven. We hebben tijd voor de klus­jes onder­aan het ellen­lange to-dolijst­je, kun­nen ein­delijk doorza­kken met het gezin in de zetel zon­der hollen tussen bal­let, water­po­lo en gitaar­les. We kun­nen onze cre­ativiteit de volle loop lat­en gaan en hebben nog nooit zo veel gewan­deld en gefi­etst in de buiten­lucht. Cho­les­terol en osteo­porose buiten­spel gezet! Maar belan­grijk­er nog: ondanks social dis­tanc­ing en sociale media, zijn we er nog nooit zo geweest voor elka­ar als nu. De post kan de toe­stroom van kaart­jes niet langer op een nor­maal tem­po ver­w­erken, in ste­den hangen mas­saal witte lak­ens buiten. We bellen, skypen en vra­gen elka­ar ein­delijk hoe het écht gaat. De gren­zen mogen dan wel ges­loten zijn, voor velen dient een hernieuwde vorm van vri­jheid zich aan. Toen mevrouw Wilmès de exit­strate­gie uit de doeken deed aan de hand van een overzichtelijke pow­er­point, voelde ik opnieuw angst zoals aan het begin van de lock­down. Tuurlijk moeten we uit dit cririsver­haal klim­men zodat we elka­ar weer ste­vig tegen onze frak kun­nen trekken, maar willen we terug naar ons oude dis­cours? De effecten van de coro­nacri­sis zijn niet zó slecht.

…en de zondebok heette Corona 

Er zijn mensen voor wie het woord coro­nacri­sis de lad­ing zek­er dekt: kinderen in een moeil­ijke thuis­si­t­u­atie, part­ners in een kleine won­ing die voor­di­en al moeil­ijk rond­kwa­men en nu op economis­che werk­loosheid terug­vallen; chro­nisch zieken en alleen­staan­den. Voor deze mensen slaat het coro­n­avirus extra hard toe en is deze cri­sis daad­w­erke­lijk een hel die hen net meer angst en depres­siviteit bezorgt. Enkele charis­ma­tis­che psy­chi­aters, denk bijvoor­beeld aan helden als Dirk de Wachter en Paul Ver­haeghe, waarschuwen voor de golf van men­tale prob­le­men die een exit met zich zal mee­bren­gen. Logisch, de fel­begeerde tijd die velen in de schoot wordt gewor­pen, ver­taalt zich bij anderen in beangsti­gende leegte en verveling, en dan spe­len angstige gevoe­lens en gedacht­en dubbel zo fel op. De tijd die we niet had­den, werd immers opge­vuld met bal­let, water­po­lo en gitaar. Neem daar­bovenop eventuele finan­ciële stress, een­za­amheid, het weg­vallen van vaste afsprak­en bij de psy­chi­ater, social dis­tanc­ing en prangende huid­honger, en het gevolg spreekt voor zich. Om dan nog maar te zwi­j­gen over het zorg­per­son­eel dat wakker bli­jft door een zor­gende dri­ve, maar onder wie uit­val, ver­moei­d­heid en stress ongeziene pro­por­ties zal aan­nemen na de exit. Maar eerlijk, deze zak­en zijn niet de schuld van de coro­nacri­sis. Wie het goed stelde, stelt het nu beter. Met wie het slecht ging, gaat het nu nog slechter. Wie dus beweert dat ik in dit ver­toog enkel spreek vanu­it een eerder lux­ueuze posi­tie, heeft mij niet begrepen. Deze cri­sis­pe­ri­ode kan een belan­grijke reflec­tiepe­ri­ode zijn, en dan spec­i­fiek ook toege­spitst op de sit­u­atie van zij die nog meer lij­den onder de cri­sis, die enkel de oor­spronke­lijke prob­le­men uitver­g­root.

 “Elk nadeel heb z’n voordeel”, zou Johan Crui­jff ongetwi­jfeld zeggen. Dat COVID-19 onze ambitieuze plan­nen zonodig moest dwars­bomen, is bij­zon­der betreurenswaardig. Dat veel mensen zijn gestor­ven nog meer. De coro­nacri­sis legt pijn­lijk bloot waar het fout loopt, en net daarin ligt een kans om het over een andere boeg te gooien. De cri­sis wordt niet door iedereen op dezelfde manier beleefd, wel kan deze voor iedereen wor­den aange­grepen om te bezin­nen en te reflecteren. De lock­down maak­te mij angstig, maar nu heb ik schrik voor de exit. Als COVID-19 ons iets geleerd zou moeten hebben, is het dat het tijd is voor iets anders en daar­toe nodig ik iedereen uit. Mevrouw Wilmès?