Dag van de Wetenschap 2024

“Stikstof? Met Zwangere Guy of wa?”

We begonnen de dag met een korte lez­ing over stik­stof, een actueel onder­w­erp. ‘Stik­stof­gas (N₂) is toch in overvloed aan­wezig in de atmos­feer zon­der iemand kwaad te doen?’ hoor ik u denken. In het stik­stofde­bat gaat het echter niet over deze mol­e­cule, maar over twee (groepen van) stof­fen die stik­stof bevat­ten: ammo­ni­ak (NH₃) en stik­sto­fox­i­den (NO_X).

Vee­teelt is bij­na exclusief ‘ver­ant­wo­ordelijk’ voor de eerste, omdat dieren deze stof uit­stoten. Het is een del­i­catesse voor plan­t­jes, maar trop is te veel. Dan kri­jg je eutrofiëring, een overvloed aan voed­ingsstof­fen in de bodem, wat het ecosys­teem uit bal­ans brengt. Boven­di­en daalt de uit­stoot ervan lang niet snel genoeg. De tweede groep wordt uit­gestoten bij de ver­brand­ing van fos­siele brand­stof­fen en door de oxi­datie van ammo­ni­ak. Het is schadelijk voor de luchtwe­gen, tast de ozon­laag aan, en veroorza­akt smog en zure regen. Boven­di­en is het een broeikas­gas. Geen goed nieuws, maar wat doe je eraan?

De gemakke­lijk­ste manier om de uit­stoot te ver­min­deren is om min­der te pro­duc­eren, maar de onverzadig­bare, kap­i­tal­is­tis­che machine zegt ‘doe maar niet’. Recent is er echter een tech­nolo­gie uit­gevon­den die stik­sto­fox­i­den kan omzetten tot ongevaar­lijk stik­stof­gas. Het enige prob­leem is dat die chemis­che reac­tie ammo­ni­ak nodig heeft. Zo zouden fab­rieken die deze tech­nolo­gie willen gebruiken plots het risi­co lopen om ammo­ni­ak in de omgev­ing te bren­gen. Dat is een prob­leem, want dan dweilen we met de kraan open ter­wi­jl het water al aan onze lip­pen staat. Daarom stoten die fab­rieken al eens op ver­gun­ning­sprob­le­men.

De onverzadig­bare, kap­i­tal­is­tis­che machine zegt ‘doe maar niet’

In het vel van een proefdier

In de Krook stond een val­strik opgezet om koni­j­nen te van­gen, proe­fkoni­j­nen. Als je daar zin in had, kreeg je een artikel te lezen ter­wi­jl je ogen wer­den getrackt. Daar­na kreeg je een vra­gen­li­jst over het artikel. Dit was geen toets begri­jpend lezen. Uit de vra­gen werd duidelijk dat het artikel miss­chien gegenereerd of aangepast was door AI.

Nadat een van onze redac­teurs deel­nam, kre­gen we wat meer uit­leg: “25% van de jour­nal­is­ten gebruikt maan­delijks AI, 14% zelfs dagelijks.” Het blijkt dan vooral te gaan over tran­scrip­tiesoft­ware, maar ook om bijvoor­beeld tussen­ti­tels te gener­eren. Dat is al geweten, maar dit onder­zoek wil nagaan wat het pub­liek daar­van vin­dt. Moet het gebruik van AI ver­meld wor­den? Zo ja, hoe doe je dat het best? En moeten alle soorten AI dezelfde behan­del­ing kri­j­gen? Tran­scrip­tie met behulp van AI is miss­chien oké, maar wat met afbeeldin­gen gener­eren?

Het lief­st bestud­eren onder­zoek­ers mon­sters uit meren

Er zit van alles in de grond

Geol­o­gis­che gebeurtenis­sen zoals vulka­a­nu­it­barstin­gen of over­stro­min­gen lat­en hun teke­nen na op het land­schap. Tijd heelt alle won­den, maar toch bli­jven aan­wi­jzin­gen aan­wezig in de grond­la­gen. Het lief­st bestud­eren onder­zoek­ers mon­sters uit de bodems van meren. Die wor­den weinig ver­sto­ord en bij­zon­der is: je kan er goed de jaren in tellen. Wan­neer het meer bevri­est in de win­ter slaat er daar namelijk amper sed­i­ment neer. In de herf­st spoe­len daar­ente­gen bij­zon­der veel bladeren en ander vuil­nis in het water, die zich ver­vol­gens op de bodem neste­len. Dit veroorza­akt een opeen­vol­ging van donkere en lichte lagen, waar­bij elk paar een jaar verte­gen­wo­ordigt. Die paren wor­den dan geteld. Wie de ’tel-held’ van de dag wou zijn, mocht het zelf eens proberen, maar dat bleek niet evi­dent. Zulke com­plexe din­gen als tellen lat­en we miss­chien beter aan experts over …

Er waren ook mooie, illus­tratieve mod­ellen te vin­den, bijvoor­beeld één die de stro­ming van grond­wa­ter weer­gaf. Een ander toonde hoe we datzelfde grond­wa­ter kun­nen gebruiken om warmte op te slaan. Verderop lag een verza­mel­ing pre­his­torische gereed­schap­pen: een mes, een sikkel en zelfs een his­torisch accu­rate tat­too kit. Die wer­den niet in de grond gevon­den, maar zelf gemaakt door een groep exper­i­mentele arche­olo­gen. De hele dag ste­nen tegen elka­ar slaan, dat moet toch een leuke job zijn. Jam­mer genoeg is het hen nog niet gelukt om de Flint­mo­bile te recon­strueren.

UFO opnieuw bezet

Het nieuwe pronkstuk van UGent Rac­ing, Ori­on, was deze edi­tie in het UFO te vin­den. De ruimte stond afge­laden vol, deze keer niet met demon­stran­ten, maar wel met ent­hou­si­aste weten­schap­pers. Ze gaven er uit­leg over hoe ze plan­taardi­ge vleesver­vangers pro­duc­eren. Anderen lieten je je eigen bub­ble tea mak­en van algen. Eén groep vertelde ons ook over het water­trans­port in bomen.

Op het einde van de dag vond de enorm pop­u­laire work­shop ‘Het vrouwelijk brein ontrafeld’ plaats. Je werd er uitgedaagd om feit­en van fabels te onder­schei­den over het vrouwelijk brein. Patri­cia Clement vertelde over hoe vrouwen his­torisch gezien sys­tem­a­tisch onderg­erep­re­sen­teerd wer­den (en nog wor­den) in medisch onder­zoek. Daar hoopt ze als post­doc in de vak­groep Diag­nos­tis­che Weten­schap­pen veran­der­ing in te bren­gen. Vrouwen hebben bijvoor­beeld meer kans om demen­tie te ontwikke­len dan man­nen, vooral omdat ze pas lat­er een diag­nose kri­j­gen. Een andere fac­tor is dat tij­dens de menopauze de pro­duc­tie van oestro­geen gro­ten­deels weg­valt. Dat oestro­geen zou mogelijk net de herse­nen kun­nen bescher­men tegen cog­ni­tieve afta­kel­ing, maar daar wordt nog volop onder­zoek naar gedaan. De ken­nis over het vrouwelijk lichaam lijdt dus onder een heuse achter­stand.