Codemakers en codebrekers

Onbekend, niet onbemind

De belan­grijk­ste code die nooit is gekraakt tij­dens de Tweede Werel­door­log is er één van de Amerikaanse marine. Op eilan­den in de Grote Oceaan onder­schep­ten Japan­ners vreemde bericht­en van hun vijan­den die ze niet begrepen. Deze bood­schap­pen waren geschreven in de taal van de Nava­jobevolk­ing, die alleen zijzelf kon­den decoderen.

Zo wer­den bom­men ‘eieren’ genoemd en een onderzeeër ‘ijz­eren vis’

Dit een code­taal noe­men is wat mis­lei­dend. Het leg­er had enkele inheemse bewon­ers eerst Engels geleerd. Het ‘coderen’ van een bericht was ver­vol­gens enkel nog de Engelse bood­schap ver­tal­en naar het Nava­jo. Na testen op de Salomon­sei­lan­den bleek dat het sys­teem goed werk­te. Wat gewone sol­dat­en enkele uren kostte om te con­vert­eren naar hun eigen code­taal, deden de Navajo’s in min­der dan drie minuten. Japan­ners kon­den de bood­schap­pen onder­schep­pen, maar wis­ten er geen weg mee zon­der ver­taler.

Zelf had­den de Nava­jo’s niet voor alles een woord, dus kre­gen enkele ter­men een eufemisme. Zo wer­den bom­men ‘eieren’ genoemd en een onderzeeër ‘ijz­eren vis’. Een half­jaar na de eerste testen waren 200 Navajo’s opgeleid. Zij bleven vecht­en tot de capit­u­latie in 1945.

Enigma 

Aan de andere kant van de wereld begon de Britse wiskundi­ge Alan Tur­ing aan een baan bij het Britse leg­er als code­brek­er om Duitse bood­schap­pen te ont­ci­jfer­en. In Nazi-Duit­s­land maak­te het leg­er gebruik van de Enig­ma­ma­chine, die bericht­en veran­derde in wartaal met dagelijks 15.000.000.000.000.000.000 codeop­ties. De ont­vangers kon­den de bericht­en ont­ci­jfer­en door hun eigen machine op de juiste instelling te zetten.

Samen met Gor­don Welch­man bedacht Tur­ing ‘The Bomb’, een enorme machine die de Duitse codes zou kun­nen krak­en én de voor­lop­er was van de mod­erne com­put­er. Ze kwa­men erachter dat bepaalde woor­den vaak voork­wa­men in Duitse bericht­en, een groet naar dema­goog-met-snor. Het eerste bericht van de dag was ook telkens het weer­bericht. Die stuk­jes waren makke­lijk te krak­en. Zo kon de machine de instelling van de Enig­ma achter­halen en de bericht­en van die dag decoderen.

Vergetelheid

Tur­ing was zijn tijd ver vooruit. De wiskundi­ge was pas 22 toen hij de grond­sla­gen legde voor de com­put­er. Daar heeft hij in zijn tijd niet de waarder­ing voor gekre­gen die hij ver­di­ende. Voor de geal­lieer­den was de sleu­tel tot de over­win­ning geven niks in vergelijk­ing met de groot­ste mis­daad ooit, homosek­sueel zijn! De Britse staat dwong hem tot chemis­che cas­tratie en hij werd ontsla­gen. Dit heeft hem op 41-jarige leefti­jd tot zelf­dod­ing gedreven. De Britse regering bood hier­voor in 2009 haar excus­es aan. Ook de bij­drage van de Navajo’s bli­jft onder de radar voor velen. Bei­den wer­den ver­guisd omdat ze niet in de mal pas­ten van de over­heersende klasse. Hun helden­daden ver­geten zou een doo­d­zonde zijn.