Bepaalt taal onze realiteit?

Waar anders kan je dit the­ma aan­vat­ten dan bij de groot­vaders van het lin­guïstisch rel­a­tivisme? Edward Sapir en Ben­jamin Whorf voer­den in de jaren 20 van de vorige eeuw onder­zoek uit naar hoe struc­turele eigen­schap­pen van taal een invloed uitoe­fe­nen op hoe mensen de wereld ron­dom hen waarne­men en hoe taal cul­tu­ur vor­mgeeft.

Van­daag bestaat de Sapir-Whorfhy­pothese uit ver­schil­lende vor­men die doorheen de jaren onder invloed van voortschri­j­dend inzicht ontwikkeld zijn. De streng­ste vari­ant staat bek­end als ‘lin­guïstisch deter­min­isme’. Die stelt dat menselijke cog­ni­tie volledig bepaald is door taal. Het is miss­chien wat kort door de bocht, maar dat zou willen zeggen dat als je iets niet onder woor­den kan bren­gen, het eigen­lijk niet bestaat voor jou.

De Inu­it hebben hele­maal niet meer dan vijftig woor­den voor ‘sneeuw’

Zo zouden de Inu­it door de seman­tis­che rijkheid van Inuk­ti­tut op per­ceptueel vlak effec­tief beter dan ons ‘soorten sneeuw’ kun­nen onder­schei­den van elka­ar. Wij zouden de sub­tiele ver­schillen gewoon niet kun­nen waarne­men, door een gebrekkige taal. Sapir zelf stelde zo ook dat de Hopi, een stam inheems aan het huidi­ge Ari­zona, geen begrip van tijd hebben. Het licht van een nieuwe dag toont niet zozeer ‘een nieuwe dag’, als ‘de terug­keer van het licht’, omdat tijd voor de Hopi niet bestaat uit lin­eaire, tel­bare een­heden zoals bij ons.

Mooie verhaaltjes

Een terugk­erend prob­leem met die strenge inter­pre­tatie van de Sapir-Whorfhy­pothese is dat con­creet empirisch onder­zoek die vaak ste­vig op zijn grond­vesten doet dav­eren. Som­mige tal­en drukken bijvoor­beeld tijd uit met ruimtelijke metaforen (zoals ‘vooruit­b­likken’ naar iets, of to ‘push back’ a meet­ing). Als hypothese verwacht je dan dat wan­neer sprek­ers van die tal­en net een hor­i­zon­taal georiën­teerde beweg­ing of ruimtelijke relatie aan­dachtig hebben ver­w­erkt, dat ervoor zorgt dat zij zo’n tijd­suit­drukking sneller begri­jpen. Of toch sneller dan wan­neer men net een ver­ti­cale beweg­ing heeft waargenomen, dat met het taalaspect zou inter­fer­eren. Onder­zoek daaromtrent is echter weinig een­duidig.

Een ander bek­end voor­beeld betre­ft kleur­waarne­m­ing: oude stam­men die een taal spreken met weinig kleur­wo­or­den, zouden moeite ondervin­den om licht ver­schil­lende kleuren te onder­schei­den, juist omdat ze er geen woord voor hebben. Som­mige onder­zoeken lijken dat ver­moe­den te beves­ti­gen, maar andere vin­den dan weer geheel het tegen­overgestelde.

Mensen lijken een zekere magie te willen toeschri­jven aan taal

En eigen­lijk is dat laat­ste een beet­je de rode draad: ini­tiële bevin­din­gen lijken veel­belovend, maar onafhanke­lijke onder­zoeks­groepen kun­nen die ver­vol­gens maar met moeite her­halen en beves­ti­gen. Dat taal onze cog­ni­tie en realiteit voor hon­derd pro­cent zou bepalen, is dus wellicht een te een­voudi­ge voorstelling van de werke­lijkheid.

Trouwens, de Inu­it hebben hele­maal niet meer dan vijftig woor­den voor ‘sneeuw’, zoals vaak gezegd wordt. Dat idee stamt onder andere af van het feit dat Inuk­ti­tut een poly­syn­thetis­che taal is, wat wilt zeggen dat zin­nen niet bestaan uit veel ver­schil­lende woor­den, maar uit bijvoor­beeld een of twee woor­den waarin veel betekenisvolle stuk­jes aan elka­ar geplakt zijn. Zo wordt de zin ‘ik ben blij om hier te zijn’ ver­taald naar ‘quvi­a­suk­tun­ga tamaan­ni­in­na­ma’ – slechts twee woor­den! ‘Sneeuw’ kan zo dus ogen­schi­jn­lijk als veel ‘woor­den’ voorkomen (alhoewel de kwest­ie eigen­lijk nog ingewikkelder is).

Taal zonder meer?

Taal bepaalt onze realiteit miss­chien niet, maar zijn er dan hele­maal geen invloe­den? Neem bijvoor­beeld oriën­tatie in de ruimte. Som­mige tal­en mak­en geen gebruik van ruimtelijke aan­duidin­gen als voor, achter, links en rechts, maar enkel van win­drichtin­gen. Het ref­er­en­tiepunt van richt­ing staat dus buiten de sprek­er. Als je elke ruimtelijke ver­houd­ing, dus ook vorken ten aanzien van bor­den, moet aan­duiden met een win­dricht­ing, is het belan­grijk dat je te allen tijde je oriën­tatie kent. Mensen die zulke tal­en vloeiend spreken, zouden dan ook een beter ruimtelijk oriën­tatiev­er­mo­gen hebben, dix­it onder­zoek­ers aan het Max Planck Insti­tu­ut.

Maar ook bij zulke zak­en bli­jft een kri­tisch oog nodig. Fenome­nen van dit genre wor­den vee­lal teruggevon­den bij stam­men die op tra­di­tionele wijze in afgele­gen gebieden wonen. Als je leeft zoals je vooroud­ers dat eeuwen­lang deden, afge­zon­derd van anderen, is het logisch dat je cog­ni­tieve capaciteit­en zich enten op klassieke vaardighe­den als oriën­tatiev­er­mo­gen in de ruimte. Het is dus niet zo duidelijk hoe dergelijke bevin­din­gen iets kun­nen beteke­nen voor de mod­erne mens.

Hoaxes alom

Er doen ver­schil­lende hoax­es de ronde over hoe taal je gedacht­en zou sturen of beïn­vloe­den. Een bek­end geval is the bilin­gual advan­tage. Meer­tal­ige per­so­n­en zouden een alge­meen sterkere cog­ni­tieve capaciteit hebben. Meer­ta­l­igheid zou je de magis­che kracht geven om beter te focussen en te mul­ti­tasken, het zou je een hoger IQ oplev­eren, enzovoort. Sterk weten­schap­pelijk bewi­js is hier echter niet voor, zo schreef ook pro­fes­sor Robert Hart­suik­er, psy­cholin­guïst aan de FPPW. Als het al waar zou zijn, veroorza­akt meer­ta­l­igheid dan de betere cog­ni­tieve capaciteit­en, of omge­keerd?

Je zou fobieën, tics, en zelfs bijziend­heid kun­nen ver­helpen met taal

Neu­ro-lin­guis­tic pro­gram­ming is dan weer een pop­u­laire pseudoweten­schap­pelijke hoax bij leiderschaps-‘experts’, hyp­nother­a­peuten en bepaalde gym & cryp­to bro-achtige types. Het is Sapir-Whorf in essen­tie: door op een bepaalde manier te spreken, kan je andere per­so­n­en of jezelf pro­gram­meren, daar jouw spraak­pa­troon als een soort Tro­jaans paard iemands herse­nen bin­nen­dringt om er je werke­lijke bedoelin­gen te veruitwendi­gen. Je zou gedragspa­tro­nen kun­nen beïn­vloe­den, maar ook fobieën, tics en zelfs bijziend­heid kun­nen ver­helpen met taal.

Opnieuw is daar jam­mer genoeg – vanzelf­sprek­end – weinig van aan. Opval­lend bli­jft wel hoe mensen een zekere magie lijken te willen toeschri­jven aan taal, alsof het danig spe­ci­aal zou zijn. Als je iets genoeg her­haalt, wordt het miss­chien werke­lijkheid.